Iris germanica / Iris pallida / Iris florentina vs.
Îrsâ / İresâ (Gök Süsen Kökü / Orris Root)

Frenkçede îride, Arapçada îrisâ, Türkçede gök süsen. Tabiatı sıcak ve kurudur ikinci derecede. Faydası eritici/çözücü (muhallil) ve idrar söktürücüdür. Eğer zikrolunan otun kökünü ezip bal ile veyahut şarap ile veyahut bal şerbetiyle(veya çok bol ballı olan suyla, mesela bal şerbeti 2 ölçü su 1 ölçü bal koyup yarısı kalıncaya kadar kaynatılarak yapılır) kaynatıp içseler göğüste olan ham hıltlara olgunluk verip(pişirip) yapışkan ve kalın/yoğun balgamları incelikle/hafifçe (lutf ile) çıkarır. Öksürüğü ve astımı / nefes darlığını (dîku'n-nefesi) dindirir. Göğsü ve akciğeri pak eder ve mideyi temizleyip kuvvetlendirir ve sıtmaların çeşitlerine faydası vardır. Karaciğer tıkanıklığını ve dalak tıkanıklığını açar ve böbrekte ve mesanede olan taşları eritir, idrar yoluyla çıkarır ve o mevzilerin ağrılarını dindirir. Kötü huylu kansızlık/mizaç bozukluğu(suil kinye) illetine ve istiskanın (Ascites/Dropsy) çeşitlerine faydası vardır. Rahim tıkanıklığını açar ve adet kanını söktürür ve rahmi temizleyip dengeye (i'tidâle) getirmesi sebebiyle hamileliğe sebep olur. Eğer zikrolunan kökü keskin sirke ile kaynatıp içseler yılan sokmasının zararını defeder ve zehir içmiş adama içirseler zehirlerin (sümûmâtın) elemini kesip iyileşmeye sebep olur. Eğer zikrolunan otun kökünü taze iken dövüp mengeneden sıkıp özsuyunu alıp süzüp (tasfiye eyleyüp) mezkur özsuyundan sekiz dirhem miktarı istiska illetine müptela olanlara kullandırsalar illetlerini defedip kurtuluşa sebep olur Allah'ın izniyle.
[Terceme-i Cedide Fil Havassil Müfrede]


Îrsâ: Gök süsene derler. Kökü katı olur. Boğum boğum olur. İyi kokulu olur. Kızdırıcıdır ve hıltları hafif (latif) eder. Ve göğüste olan balgamı giderir yumuşatır çıkarır. Eğer yedi dirhem bal şerbeti ile içseler kalın balgamı ve acı safrayı ishal eder. Ve gözyaşını keser. Ve iç ağrısını giderir. Eğer sirkeyle içseler adet kanını söktürür. Eğer pişirseler yakı edip hatun kişi vurunsa rahimleri katı olduğunu giderir ve ağzını açar. Eğer suyuyla siyatik (ırku’n-nisâ) ağrısına lavman etseler fayda eder. Eğer dövseler kurusunu yaramaz çıbanlara ve nasır etlerine serpseler son derece fayda eder. Ve eğer balla fitil yapsalar avratlar vajinal fitil yoluyla kullansalar içteki ölü çocuğu öldürür çıkarır. Eğer pişirseler yakı eyleseler domuz başı/sıraca (hanâzîre) ve katı şişliklere vursalar yumuşatır. Ve kurusunu dövseler balla karıştırsalar çıbanlara vursalar arıtır. Etlerini bitirir. Ve şu kemikler kim üzerinde etleri yoktur, vursalar et bitirir. Ve eğer sirkeyle ve gül yağıyla karıştırıp başa sürtseler ağrısını giderir. Ve eğer ak çöpleme katsalar çile vursalar giderir. Ve eğer yağa karıştırsalar bedeninde gevşeklik/güçsüzlük(süstlük) çeken kişilerin bedenlerini ovsalar fayda eder. Ve eğer şarapla içseler karaciğer ağrısını ki soğuktan ola dindirir. Ve kaslar (azalât) zahmetini giderir. Ve eğer kaynatsalar suyla ağızda çalkalasalar (mazmaza etseler) diş ağrılarını dindirir. Ve çene şişliklerine fayda eyler. Ve eğer kaynatsalar avratlar suyuna girseler rahimleri katılığını ki soğuktan olmuş ola giderir. Ve eğer sirkeyle karıştırıp kulağa damlatsalar ağrısını ve uğultusunu ve nezleleri dindirir. Ve bunun yağı basurlara iyidir, basur ağrılarını açar. Ve organların gevşekliğini/güçsüzlüğünü(süstlüğünü) giderir. Terkibi budur; on iki dirhem seliha ve kust, on iki dirhem pelesenk tohumu, on iki dirhem sakız, iki dirhem karanfil, altı dirhem ceviz, altı dirhem safran, on iki dirhem bu ilaçları yumuşak dövseler ve bir sırçalı kabın içine koyalar, üzerine yüz yirmi dirhem şırlağan yağını katalar ve gök süsen çiçeğinden koyalar bir gün bir gece dursa. Ondan sonra sıkalar. Yağını alsalar kullanalar.
[İbn Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Mahiyeti Hakkında: İresâ süsen sınıflarından gök mavisi olan süsenin köküdür. Ve süsen ot cinsinden olur ve o otun sapı olur ve üzerinde çiçeğinin çeşitli renkleri olur; beyazı, sarısı ve gök mavisi ve moru yani kırmızı olup sürmeye bakan renklisi olur. İmdi çeşitli renklerden meydana gelmekle iresâ isimlendirildi, zira iresâ göksel alametlerden gökkuşağı dedikleri alametin adıdır; iresânın renkleri o alamet renkleri gibi çeşitli olmakla iresâ isimlendirildi. Ve bu kökün düğümleri olur ve yaprağı ince olur ve eskidikçe o köke sîs dedikleri kurt düşüp çürütür. (Ve bu tercüme bir nüshada yazılı olan ibarenin tercümesi idi ve diğer nüshanın tercümesi budur): Dioskorides der ki: İresânın yaprağı karada olup yabani olan süsenin yaprağına benzer lakin iresânın yaprağı uzun ve büyük olur ve onun sapı olur, bir sapta birbiri hizasında birden fazla çiçekler olur, ayrıca bu otun çiçeklerinin renkleri çeşitli olur; bazı çiçeğin rengi sarıya meyilli kızıl olur ve göğün rengine(maviye) dahi çalan ve meyilli olur. İmdi renginde bu farklılıklar olmakla iresâ isimlendirilir. Ve iresânın kökleri katı ve düğümlü olur, kokusu güzel olur. Ve layık olur ki o kök alınsa gölgede kurutulup ve keten ipliğine dizilip saklana.
Seçimi Hakkında: O kökün iyisi ve halisi sıkı ve mülezziz yani sıkı ve gevşek olmayan olup kısa ve rengi kızıllığa meyilli olandır ve kokusunda kötü kokan yerden alınmış olan koku olmayıp kokusu güzel olandır ve keza dili keskinleştirip kuvvet ile aksırığı tahrik eyleyendir.
Tabiatı Hakkında: İkinci derecenin sonunda sıcak ve kurudur.
Fayda ve Özellikleri Hakkında: Olgunlaştırıcı, temizleyici ve pak edip yıkayıcıdır. Ve özsuyu bal şerbeti ile kullanılsa eritir/çözer (tahlil eder) ve kalın olan balgamdan bedeni temizleyip o balgamı çıkarır.
Süsleme/Güzellik Hakkında: İresâ bir misli çöpleme ile lekeden cildi temizler ve paklar, yalnız iresâ dahi o eylemi işler.
Şişlikler ve Sivilceler Hakkında: İresânın kaynatılmış suyu sertlikleri, kalın şişlikleri, domuz başı/sıraca şişliklerini ve süt gibi irinli sivilceleri yumuşatıp yumuşak eder.
Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Kirli olan ülserlere/yaralara faydalı olur ve fistüllerde et bitirir her ne kadar kullanımı serpme yolu ile olur ise ve kemiklerde et bitirip giydirir. “İksâ eder” yani kemiğe et giydirir.
Eklem Organları Hakkında: İresâ yağı yorgunluğu eritir/çözer. Ve sirke veyahut şarap ile içilse kasılmada faydalı olur ve keza kas yırtılmasından dahi faydalı olur. Ve iresâ ile lavman siyatik (ırku'n-nesâ) hastalığına faydalı olur.
Baş Organları Hakkında: Uyku getiricidir, müzmin baş ağrılarını giderir. Ve bazı kere iresâya gül yağı ve sirke eklenip başa yakı yapılır ve o yakı baş ağrısını giderir ve engeller. Ve iresânın iyisi aksırık meydana getirir. Ve kaynatılmış suyu ile ağızda çalkalansa diş ağrısını keser. Ve iresâ yağı sirke ile kulak uğultusunu keser ve müzmin nezleleri defeder. Ve yağı burun deliklerinde ortaya çıkan kötü kokuyu giderir. Ve kaynatılmış suyu dahi o kötü kokuyu giderir ve belinlemekten ve sıkıntı etmekten engeller.
Göz Organları Hakkında: Gözyaşını çeker yani iresâ koklansa gözü yaşlandırır.
Göğüs/Nefes Organları Hakkında: Yan ağrısını ve plöreziyi dindirir, kalın-yoğun rutubetten meydana gelen öksürükten başka olan öksürüğe faydalı olur ve zatürre, nefes darlığı ve bademcik şişmesi (hunnâk) hastalıklarına faydalı olur; atımı zor olup göğüste hapsolan fazlalıkları son derece hafifletip ve tıkanıklıkları (süddeleri) açmakla def ve tahlil eder. Ve göğüs illetlerinde iresâ kaynatılmış şıra (meypuhtec) ile içilir ve onunla gargara eylemek küçük dili küçültür.
Beslenme Organları Hakkında: İresâ sirke ile içilse karaciğer ve dalağında soğuk ağrısı olanların ağrısını dindirir bilhassa dalağın ağrısını ziyade dindirir ve istiskaya (dropsy/ascites) faydalı olur.
Boşaltım/Cinsel Organlar Hakkında: Basurların ağızlarını açar ve bağırsak burusunu giderir ve mezinin çokluğunu ve ihtilamın çokluğunu engeller ve şarap ile kullanılsa adet kanını söktürür. Ve rahminde sertlik veyahut soğuk ağrıları olan hatunlar iresâyı kaynatıp suyuna otursa faydalı olur. Ve iresâdan bal ile vajinal fitil yapıp kullansa cenini düşürür. Ve yağı rahime faydalı olur. Ve iresânın eskisi ve dağılmışı içilse sarı suyu, safrayı ve balgamı ishal eder. Ve tek şerbeti yarım vakıyyeden yedi dirheme kadar yani yedi miskale varıncaya kadardır.
Sıtmalar Hakkında: İresâ yağı soğuk ve titremeli sıtmada faydalıdır.
Zehirler Hakkında: Sirke ile iresâ içilse bütün zehirlere faydalı olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Îrsâ: Gök süsen kökü, menekşe kökü, gök zambak kökü, yaban zambak kökü Türkçede; bîh-i îrsâ, bîh-i âsmâncûnî, bîh-i sûsen-i sahrâyî Farsçada; Arapçada îrisâ. Îrsâ demektir. Gökkuşağı demektir. İmdi îrsânın çiçeği gök mavisi ve kısmen üzerinde sarı ve ak ve lacivert şekilde rengi olmakla gökkuşağına teşbih etmişler. Bunun en iyisi kökü sert ve siyah ve saçağı çok olmaktır. Kullanılan köküdür ve kokusu hafif/latif olmaktır, hatta buna menekşe kökü diye yanlış ibaret olmaya sebep kokusu güzel olduğu içindir. Ve aksırık getiricidir yani aksırmak getirir. Minhac'ın sözüne göre en iyisi Hintli olmaktır. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bazıları birincide dahi demişler. İhtiyarat'ın sözüne göre felce, kasılmaya ve müzmin baş ağrısına faydalıdır ve hafif, açıcıdır/fethedicidir. Eğer lekeye sürülse (tılâ olunsa) giderir. Göğsü ve akciğeri kalın/yoğun hıltlardan arıtır, adet kanını ve idrarı dahi akıtır. Ve yılan soktuğu yere yakı etseler uygundur. Balgamı ve öksürüğü dahi giderir, son derece faydalıdır. Ve sirke ile canavarlar ısırdığına ve dalaklı olanlara içirseler fayda verir, kısacası öldürücü zehirler keskinliğine faydalıdır. Bundan yedi dirhem miktarı bal şerbeti ile içseler yanmış safrayı ve kalın/yoğun balgamı çıkarır ve uyku getirir. Galenos'un sözüne göre siyatik (ırku'n-nisâ) ve felce son derece uygundur, bilhassa bunu yağda pişirip ve o yağı siyatik hastalığına sürmüş olsalar, fayda verir. Avratlar vajinal fitil gibi edip kullansalar çocukları düşürür. Bunu kaynatılmış su gibi edip domuz başı/sıraca (hanâzîre) ve sert şişliklere vursalar mülayim eder. Ve yaraların fistülüne serpseler fazla etini giderip temizler. Ve gül yağıyla ve sirke ile başa yakı eyleseler ağrısını giderir. Ve burna damlatsalar yaramaz kokusunu giderir. Ve kaynamışını ağızda çalkalasalar diş ağrısına faydalıdır ve gargara olunsa boğaz ağrılarına ve şişliklerine uygundur. Yağından dahi kulağa damlatsalar ağrısını dindirir. Ve nezleleri engeller. Ve yağı basurlar ağzını açıcıdır/fethedicidir. Razi'nin sözüne göre su ishalinde bedeli iki denk ağırlığı mezeryon (mâzeryûn) ve bir vakıyye adamotu sütüdür. İshak bin Huneyn'in sözüne göre akciğere zararlıdır, ancak bal düzeltir. İhtiyarat'ın sözüne göre uyku getirmede bunun tohumu son derece denenmiştir. Ve bundan ağrıyan dişe koysalar dişi koparır, ama ağrımaz dişe değdirmekten sakınsınlar. Ve Yunan kitaplarında bunun suyu istiskaya (dropsy/ascites) son derece uygundur ve kalın/yoğun hıltlar için bundan macun edip yavaş yavaş (tedricen) versinler demişlerdir.
Urûk-ı dâr-ı herm: Süsen köküdür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Îrsâ: Gök süsen kökü ve menekşe kökü dahi derler. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Hafif (latif), açıcıdır/fethedicidir. Göğsü ve akciğeri kalın/yoğun hıltlardan arıtır ve adet kanını ve idrarı akıtır. Ve balgamı ve öksürüğü giderir, müzmin baş ağrısını giderir, uyku getiricidir. Yaraların fistülüne serpseler fazla etini giderip temizler. Gül yağı ve sirke ile başa yakı eyleseler ağrısını giderir. Kaynamışını ağızda çalkalasalar diş ağrılarına faydalıdır.
[Musa bin Abdüllatif - Tuhfetü’n Eribin]

Îrsâ: Yunanca isimdir. Gökkuşağı demektir. Kastedilen, gök süsendir. Gökkuşağı gibi renginde beyazlık, sarılık, kızıla meyilli göklük ve gökyüzü rengi olmakla böyle nam vermişler, ama îrsâ diye söylense bu çeşit süsenin kökü kastedilir. Acem vilayetlerinde ve soğuk yerlerde bitecek yerleri çoktur. Yaprağı hurma ağacının yaprağına benzer, ama bunun uzunca ve yeşilliği, kalınlığı, ıslaklığı ve sululuğu fazladır. Beyaza meyilli katıca ve boğum gibi dolaşıklı kökü vardır. Ortasından yeşil ve yuvarlak gövdesi çıkar. Gövdesi başında kokusu hoş ve hafif çiçeği olur. Kökünün iyisi odur ki kalın ve pek ve bir yere toplanmış olup kızıla meyilli ola ve boğum gibi dolaşıkları olup ve kokusu hoş olup aksırmayı tahrik eyleye ve ısırılsa dili sızlata. Evla budur ki bahar sonlarında yerden çıkarıp ve bir ip üzerine dizip gölgede kurutsunlar. Kurusunun iyisi odur ki Rum vilayetinde hasıl olup eski olunca güvelene ve deline. Ve kokusu taze iken olan kokusundan fazla ve hoş ola. Îrsânın kuvveti ince kıvamlı/hafif (latif) edici ve ısıtıcıdır. Tabiatı ikinci derecenin sonunda sıcak ve kurudur. Göğüste olan ıslaklıklardan/yaşlıklardan tükürmekle çıkması güç olan ıslaklıkları/yaşlıkları arıtır. Eğer yedi dirhem miktarını bal şerbeti ile içseler balgamdan olan kalın/yoğun hıltları ve safrayı ishal eyleye. Kitap sahibi aydır: Bu husus için yedi dirhem çoktur, üç paydan biri kifayet eder. Koklaması gözyaşlarını getirir, bağırsak ağrısını iyi eder. Eğer sirke ile içseler zehirli canavarlar ısırmasına ve dalaklı olan kimselere fayda eyleye. Keza soğuktan olan ve titretmesi olan hastalıklara ve az bişey tahrik olmak veya imrenmek ile menisi tez gelen kimselere(hemen boşalıverenlere) fayda eder. Eğer şarap ile iki dirhem miktarını içse adet kanını söktürür. Eğer dövüp bir miktar kavurup veyahut su ile kaynatıp katılaşıp ağzı kapanmakla olan rahim ağrıları üzerine sıcak kompres (kümâd) etseler fayda eyleye ve katılığını yumuşata. Eğer lavman ilaçlarına katsalar siyatik (ırku’n-nesâ) dedikleri damar ağrısından fayda eyleye. Fistülleri ve çökmüş olan çıbanların yaramaz kokusunu giderir. Fistüller oturakta kalın bağırsağa (mi'â-yı müstakîme) yani doğrulup ucu dışarıya olan bağırsağın dışarı ucunda olan eski çıbanlara derler. Nitekim basurlar makatta olan damarların dışarı taraflarında sevdavi olan kandan hasıl olan çıbanlara derler. Her birinin çeşitleri vardır, mahallinde beyan olunmuştur. Eğer avrat îrsâ ile baldan vajinal fitil olarak kullanmaya (götürünmege) kabil fitil edip kullansa karnında olan çocuğu düşürür. Eğer kaynatıp domuz başı/sıraca (hanâzîre) ve katı ve eski olan şişliklere yakı etseler yumuşata. Eğer dövüp yara ve çıbanlara serpseler etlerini bitirir ve bal ile çıbanları ve yaraları temizler ve kemikler üzerinde et bitirir. Eğer îrsâ, sirke ve gül yağı ile daima ağrısı olan baş üzerine yakı etseler fayda eyleye. Eğer iki kısım ak çöpleme ve bir kısım îrsâ ile yüzde ve bedende olan çil ve leke üzerine ve ıslaklığı olan yaralar ve çıbanlar üzerine sürseler temiz eyleye. Mecalsizliği gidermek için olan devalara ve merhemlere girer. Eğer şarap ile bir dirhem miktarını içseler kas (karaca et) ayrılmasına ve ezilmesine fayda eyleye ve karaciğer ve dalakta soğuktan olan ağrıları dindirir. Eğer pişirip ağızda çalkalasalar soğuk sebebiyle olan dolgunluktan olan diş ağrısını dindirir ve küçük dil şişliğini indirir. Eğer pişirip rahmi katılaşmış olan avrat içine otursa fayda eyleye ve oturakta olan soğukluğa dahi fayda eyleye. Eğer pişmişini soğutup sirke ile kulak içine damlatsalar içinde olan uğultuyu dindirip uğultuya sebep olan nesneler inmeyi engeller. Îrsâdan ettikleri yağ basur dedikleri çıbanların ağızlarını açar. Îrsâdan yağ etmenin yolu diğer otlardan ve köklerden ettikleri gibidir, mahallinde beyan olunmuştur. Îrsâdan şerbet miktarı üç dirheme dekdir. Bazıları demişler ki akciğere zararı vardır, düzeltilmesi (ıslahı) bal iledir. Eğer îrsâ bulunmasa bedenden sarı suyu ishal etmekte bedeli mezeryon dedikleri devadan îrsâ ağırlığının üç payından biri ile deve sütünden üç vakıyye miktarıdır.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]