🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Kınne (Galbanum)
Serbest metin
Kınne (Ferula gummosa / Barzed)
Mahiyeti Hakkında: Dioskorides dedi ki kınne yani kasnı bir nebatın zamkıdır ki o nebat şekilde hıyara benzer olur, Suriye beldelerinde yani Şam'da yetişir. Ve bazen ona çam sakızı(ratinec) ve nohut ve bakla unu ile hile(gaşş) olunur. Ve kınne genelde iki kısımdır, evvelkisi köpüksü ve hafif ağırlıklı ve şiddetli beyaz olur ve ikincisi daha yoğun ve daha ağır olur.
Seçimi Hakkında: Daha yoğun ve günlüğe(kündür) benzer ve ele yapışkan olup odunu olmayan iyisi olur.
Tabiatı Hakkında: İkinci derecede sıcak ve üçüncü derecede kurutucudur(müceffif).
Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Onun kuvveti yumuşatıcı ve eritici/çözücüdür(muhallil), yelleri yayar ve et bozuculardandır ve onda ısıtma ve iltihap ve çekme ve eritme/çözme(tahlil) vardır.
Süs Hakkında: Mercimek lekelerini(adesiyyat) söker.
Şişler Hakkında: Domuzcuk/lenf bezi şişliklerine(hanazir) faydalıdır.
Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Sütlü yara üzerine eritilerek sürülür.
Eklem Azaları Hakkında: Tetanos(küzaz) ve kas kasılmasından(teşennüc-i adal) faydalıdır.
Baş Azaları Hakkında: Baş ağrısına ve saraya(epilepsi) faydalıdır. Ve kınne sara hastasına(masru) koklatılsa uyarır ve baş dönmesine ve diş ağrısına ve çürüyen dişe derhal faydalı olur ve kulakta olan soğuk ağrılara faydalıdır ve kulağın ağrısını ve şişini dahi eziyetsizce eritir/çözer(tahlil eder). Ve keza süsen yağında eritilip/çözülüp(tahlil olunup) ılık olarak kulağa damlatılsa faydalı olur.
Göğüs Azaları Hakkında: Astıma(rebv) ve eski öksürüğe faydalıdır.
Atım/Boşaltım Azaları Hakkında: Kuvvetle adet kanını söktürür ve cenini çıkarır ve düşürür eğer kınne fitil olarak kullanılır ise. Ve eğer şarap ile içilse rahim boğulmasına ve idrar zorluğuna faydalı olur.
Zehirler Hakkında: Oklarla verilen zehrin panzehiridir eğer kınne şarap ile içilir ise ve keza yılanlar ve akrepler zehirlerine dahi faydası olur. Ve dumanı haşereleri uzaklaştırır. Azasına kınne sürenlere haşereler yaklaşmaz. Ve kınneyi baldırıkara(sefiduliyun) ve zeytinyağı ile azasına süren kimseye yaklaşan haşereleri dahi öldürür. Ve kınnenin her zehre mukavemeti olur lakin sekbineç mukavemetinden aşağı ve az olur.
Bedelleri Hakkında: Kınnenin bedeli sekbineç olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]
Barzed: Bir dikenli otun zamkıdır. Türkçe dana çadırı derler. O zamk günlüğe benzer. Kınna diye kaf babında zikrolunur.
Halbay: Dana çadırı derler. Yunanca kınna derler. Kaf babında kınna diye zikrolunur.
Kınna: Kelh derler, elma yaprağına benzer. İbni Baytar sözü üzere eğer çekirdeğinin içini yaş iken içseler kan tükürenlere ve eski ishale fayda eder. Eğer şarapla içseler zehirli canavarlar soktuğuna faydalıdır. Eğer buruna koysalar kanını tutar. Ve tohumu ishale gayet faydalıdır. Eğer zeytinyağı ile gövdeye sürtseler deri akıta. Eğer tuzsuz yeseler baş ağrıta ama tuzla yeseler ağrıtmasın. Eğer cismini taze iken yeseler kan tükürenlere ve ishale keza fayda vere.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Kunne: Barzed dedikleri bir dikenlice otun püsüdür Türkçe dana çadırı derler günlüğe benzer ısıtıcıdır yumuşatıcıdır eritici/çözücüdür(tahlil edici) eğer kadınlar fitil gibi önünden götürseler veya tütsü eyleseler adet kanını yürüte içindeki çocuğu öldüre çıkara eğer sirkeyle ve natronla yakı edip sivilcelere vursalar gidere eğer şarapla içseler eski öksürüğe ve nefes darlığına(ziku'n-nefes) ve astım(rebv) zahmetine ve arkada ağrısına fayda ede ve zehirli canavarlar soktuğuna ve zehirleri defeder eğer bu vecihle içseler ölü çocukları çıkara eğer yakı etseler yan ağrılarına vursalar fayda ede eğer tütsü eyleseler kurt kuş kaça eğer uçuk tutan kişiler koklasalar uçuğa fayda ede ve kadınların rahimleri ağrısına ve boğmacasına(hunak) fayda ede ve tıkanıklıkları(südde) aça eğer zeytinyağıyla karıştırıp zehirli canavarlar soktuğuna fayda ede ve zehirli canavarlara yakın eyleseler öldüre eğer ağrır ve yenir diş üzerine koysalar ağrısını sakin eyleye eğer sedef otu suyuyla veya bal şerbetiyle(ma'ı-karatin) ezseler içseler sidik tutulduğuna fayda ede eğer merhemlere koysalar kangrenlere(hure) vursalar fayda ede eğer yakı edip domuzcuk/lenf bezi şişliklerine(hanazir) vursalar fayda ede eğer çile vursalar fayda ede eğer süsen yağıyla ezseler ısıtsalar kulağa damlatsalar şişlerini ve soğuk ağrılarını gidere eğer iki dirhemini suyla içseler basurlara fayda ede eğer üç kere içseler gidere ayrı olmaya eğer balla ezseler lü'ük gibi yalasalar böbrekteki tıkanıklıkları(südde) aça ve taşlarını dağıta ve çocuk doğurmayı kolay eyleye eğer tütsü eyleseler çocuk sonunu düşüre bedeli sekbineçtir veya çadıruşağıdır yarısı kadar.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Kınna: Kane. O, barzed dedikleridir. O, bir zamktır ki kınaya benzer. Onun ağacından tutarlar. Sarı olanı iyisidir ve beyazı hafiftir. Bazen olur ki bakla ununa ve badem ve çadıruşağı zamkına hile yaparlar, fark olunur bunun hafif olmasıyla. Ve o, o zamklardandır ki kuvveti on yıla değin kalır. İkinci veya üçüncüde sıcak ve kurudur. Eski baş ağrısına faydalıdır burna çekmek ile ve kulak ağrısına kulağa damlatmakla ve astıma(rebv) ve öksürüğe ve yoğun kıvamlı(galiz) yele ve mide zayıflığına ve ciğere ve böbreklere ve dalağa içmek ile ve atık-fazlalık maddeleri akıtır ve çocuğu düşürür, hususan buhur eylemek ile. Ve şarap ile zehri çıkarır ve saraya(epilepsi) faydalıdır, hususan sedef otu ve sidr ile ve dişler ağrısına dahi faydalıdır ve sert olan şeyleri eritir/çözer(hallider) ve çili ve izleri şifa verir. Ve o, akciğere zararı vardır. Kitre islah edicisidir. Ve alt bedene zararı vardır. Hünnap islah edicisidir. Ve şerbeti: Bir dirhem ve zehirlerde bir miskal. Ve bedeli: Misli kadar sekbineç ve yarısı kadar çadıruşağı.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Kınna: Bazı otçular ve tabipler bunu uşak zamkıdır der otuna dana çadır derler bu zamkın alası ak ve günlük gibi dikeni hafif olmaktır tabiatı ikinci derecede sıcak ve rutubetlidir bazıları üçüncü derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur dediler kurutucu ve yumuşatıcıdır çekici ve ısıtıcı ve eritici/çözücüdür(muhallil) birinci kuvveti baş ağrısına ve saraya(epilepsi) ve öksürüğedir oynamış dişlere ve soğuk kulak ağrılarına ve şişlerine dahi süsen yağıyla uygundur ve zehirli canavarlara ve zehirli otlara panzehirdir eğer sedef otu ve bal şerbetiyle(karatin) ezip içseler sidik tutulduğuna fayda eder eğer bal ile fitil gibi edip yalasalar böbrek tıkanıklığını(südde) aça Fules'in sözü: bedeni semirtir(kilo aldırır) ve kuvvet verir ve yapışkan soğuk hıltlardan temizler ve kökünün suyundan buruna çekseler baştan ve beyinden yapışkan rutubetleri çıkarır bunun şerbet miktarı iki dirhemdir ve zamkının şerbet miktarı yarım dirhemden bir dirheme dek caizdir ziyadesi baş ağrısıdır illa menekşe islah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Kunne: Farsça dilinde barzed dedikleri zamktır. Kafın esresiyle kınna ve kafın ötresiyle kunne dahi derler. Böldükleri kamışa benzer bir nebat zamkıdır. İki türlüdür: Birisi hafif ve beyazdır ve birisi dahi ağır ve sarıya meyillidir. İyisi budur. Bazen olur çam sakızı ki fıstık ağacının zamkıdır onunla ve bakla unu veyahut uşak dedikleri zamk ile karıştırıp kunnedir diye hile ederlermiş. Farkı budur ki kunne saf olur. İyisi odur ki büyük günlüğe benzer olup ele yapışa ve içinde ağaç ve diğer karışığı olmaya. Tabiatı ikinci derece ahirinde sıcak ve ikinci derece evvelinde kurudur. Isıtıcı ve yumuşatıcı ve çekici ve eritici/çözücüdür(tahlil edici). Eğer kadın ondan fitil olarak kullansa ve onunla tütsülense adet kanını yürütüp karında çocuğu aşağı indire. Eğer sirke ve kızıl bure ile içi süt gibi beyaz olan su ile dolu ufak çıbancıklara yakı etseler koparıp gidere. Bazen olur eskiden olan öksürük için ve güçle nefes almak marazı ve sinirli et kesilmesi ve uçları ezilmesi için kullanırlar. Eğer şarap ve mürr-i safi ile içseler taksikun dedikleri zehir ki atçılar zehri derler ona panzehir mesabesinde ola ve karında vefat etmiş çocukları çıkara. Onunla yan ağrılarına ve büyük sivri kızıl çıbanlara dahi yakı ederler. Eğer sara(masru) olanlara ve şu kadınlara ki rahimleri ağrılarından boğulur gibi olalar ve gözleri kararıp düşenlere kokusunu burunlarından içeri koyup koklasalar akıllarını yerine getire. Eğer yenip ağrısı olan diş üzerine kosalar ağrısını sakin eyleye. İçmesi murat olundukta acı badem yağı ve sedef otu suyu ile ezip alıştırıp içeler. İçinde olan ağaç ve diğer karışıktan saf olması bu vecihledir ki sıcak su içine koyup ta eriyip karışığı su üzerine geldikte alınıp yabana atılıp ve saf zamkı bez parçasına koyup sıkmayıp saf olunur. Yılanlar ve zehirli canavarlar soktuklarına faydası olduğu için tiryak-ı faruk dedikleri muteber macuna girer. Domuzcuk/lenf bezi şişlikleri(hanazir) dedikleri çıbanlar üzerine yakı etseler fayda eyleye. Eğer süsen yağı ile karıştırıp onunla yağlansalar mecalsizliğe fayda eyleye, tetanos(küzaz) marazına fayda eder. Eğer yakılmış bakır ile veyahut keçi ödü ile dövüp yüzde ve diğer bedende olan lekelere vursalar gidere. Kınna sağ eti fesada verir ve bedende mercimek gibi olan noktaları ve nişanları giderir. Eğer süsen yağı içinde eritip ağrısı olan kulağa damlatsalar ağrıyı sakin eyleye ve baş ağrısına fayda eder. Bütün zehirlere mukavemet eder yani zararlarını defeder lakin bu bapta sekbineçten aşağıdır. Şerbet miktarı dirhem miktarına dektir. Bazıları demişler eğer iki dirhem miktarını soğuk su ile basur dedikleri çıbanları olan kimseye içirseler ziyade fayda edip gidere. Eğer üç kere içirseler ondan sonra o makule çıbanı olmaya. Ama kınnayı mizacı sıcak olan kimseler ve sıcak zamanlarda kullanmayalar. Eğer bal ile karıştırıp koyu iken yutsalar tıkanıklıkları(südde) aça ve böbreklerde olan taşları ufaklaya ve doğurmayı kolay eyleye. Eğer yakıp kanı ile dumanını kadın içerisine alsa karnından çocuğu ve çocuk eşi dedikleri deriyi dışarı eyleye ve yelleri dağıta/çıkara(tahlil eyleye). Et bitirici merhemlere katarlar. Eğer bulunmazsa çadıruşağı dedikleri zamktan çeyrek ağırlığı ve sekbineçten yarım ağırlığı bedelidir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Mahiyeti Hakkında: Dioskorides dedi ki kınne yani kasnı bir nebatın zamkıdır ki o nebat şekilde hıyara benzer olur, Suriye beldelerinde yani Şam'da yetişir. Ve bazen ona çam sakızı(ratinec) ve nohut ve bakla unu ile hile(gaşş) olunur. Ve kınne genelde iki kısımdır, evvelkisi köpüksü ve hafif ağırlıklı ve şiddetli beyaz olur ve ikincisi daha yoğun ve daha ağır olur.
Seçimi Hakkında: Daha yoğun ve günlüğe(kündür) benzer ve ele yapışkan olup odunu olmayan iyisi olur.
Tabiatı Hakkında: İkinci derecede sıcak ve üçüncü derecede kurutucudur(müceffif).
Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Onun kuvveti yumuşatıcı ve eritici/çözücüdür(muhallil), yelleri yayar ve et bozuculardandır ve onda ısıtma ve iltihap ve çekme ve eritme/çözme(tahlil) vardır.
Süs Hakkında: Mercimek lekelerini(adesiyyat) söker.
Şişler Hakkında: Domuzcuk/lenf bezi şişliklerine(hanazir) faydalıdır.
Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Sütlü yara üzerine eritilerek sürülür.
Eklem Azaları Hakkında: Tetanos(küzaz) ve kas kasılmasından(teşennüc-i adal) faydalıdır.
Baş Azaları Hakkında: Baş ağrısına ve saraya(epilepsi) faydalıdır. Ve kınne sara hastasına(masru) koklatılsa uyarır ve baş dönmesine ve diş ağrısına ve çürüyen dişe derhal faydalı olur ve kulakta olan soğuk ağrılara faydalıdır ve kulağın ağrısını ve şişini dahi eziyetsizce eritir/çözer(tahlil eder). Ve keza süsen yağında eritilip/çözülüp(tahlil olunup) ılık olarak kulağa damlatılsa faydalı olur.
Göğüs Azaları Hakkında: Astıma(rebv) ve eski öksürüğe faydalıdır.
Atım/Boşaltım Azaları Hakkında: Kuvvetle adet kanını söktürür ve cenini çıkarır ve düşürür eğer kınne fitil olarak kullanılır ise. Ve eğer şarap ile içilse rahim boğulmasına ve idrar zorluğuna faydalı olur.
Zehirler Hakkında: Oklarla verilen zehrin panzehiridir eğer kınne şarap ile içilir ise ve keza yılanlar ve akrepler zehirlerine dahi faydası olur. Ve dumanı haşereleri uzaklaştırır. Azasına kınne sürenlere haşereler yaklaşmaz. Ve kınneyi baldırıkara(sefiduliyun) ve zeytinyağı ile azasına süren kimseye yaklaşan haşereleri dahi öldürür. Ve kınnenin her zehre mukavemeti olur lakin sekbineç mukavemetinden aşağı ve az olur.
Bedelleri Hakkında: Kınnenin bedeli sekbineç olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]
Barzed: Bir dikenli otun zamkıdır. Türkçe dana çadırı derler. O zamk günlüğe benzer. Kınna diye kaf babında zikrolunur.
Halbay: Dana çadırı derler. Yunanca kınna derler. Kaf babında kınna diye zikrolunur.
Kınna: Kelh derler, elma yaprağına benzer. İbni Baytar sözü üzere eğer çekirdeğinin içini yaş iken içseler kan tükürenlere ve eski ishale fayda eder. Eğer şarapla içseler zehirli canavarlar soktuğuna faydalıdır. Eğer buruna koysalar kanını tutar. Ve tohumu ishale gayet faydalıdır. Eğer zeytinyağı ile gövdeye sürtseler deri akıta. Eğer tuzsuz yeseler baş ağrıta ama tuzla yeseler ağrıtmasın. Eğer cismini taze iken yeseler kan tükürenlere ve ishale keza fayda vere.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Kunne: Barzed dedikleri bir dikenlice otun püsüdür Türkçe dana çadırı derler günlüğe benzer ısıtıcıdır yumuşatıcıdır eritici/çözücüdür(tahlil edici) eğer kadınlar fitil gibi önünden götürseler veya tütsü eyleseler adet kanını yürüte içindeki çocuğu öldüre çıkara eğer sirkeyle ve natronla yakı edip sivilcelere vursalar gidere eğer şarapla içseler eski öksürüğe ve nefes darlığına(ziku'n-nefes) ve astım(rebv) zahmetine ve arkada ağrısına fayda ede ve zehirli canavarlar soktuğuna ve zehirleri defeder eğer bu vecihle içseler ölü çocukları çıkara eğer yakı etseler yan ağrılarına vursalar fayda ede eğer tütsü eyleseler kurt kuş kaça eğer uçuk tutan kişiler koklasalar uçuğa fayda ede ve kadınların rahimleri ağrısına ve boğmacasına(hunak) fayda ede ve tıkanıklıkları(südde) aça eğer zeytinyağıyla karıştırıp zehirli canavarlar soktuğuna fayda ede ve zehirli canavarlara yakın eyleseler öldüre eğer ağrır ve yenir diş üzerine koysalar ağrısını sakin eyleye eğer sedef otu suyuyla veya bal şerbetiyle(ma'ı-karatin) ezseler içseler sidik tutulduğuna fayda ede eğer merhemlere koysalar kangrenlere(hure) vursalar fayda ede eğer yakı edip domuzcuk/lenf bezi şişliklerine(hanazir) vursalar fayda ede eğer çile vursalar fayda ede eğer süsen yağıyla ezseler ısıtsalar kulağa damlatsalar şişlerini ve soğuk ağrılarını gidere eğer iki dirhemini suyla içseler basurlara fayda ede eğer üç kere içseler gidere ayrı olmaya eğer balla ezseler lü'ük gibi yalasalar böbrekteki tıkanıklıkları(südde) aça ve taşlarını dağıta ve çocuk doğurmayı kolay eyleye eğer tütsü eyleseler çocuk sonunu düşüre bedeli sekbineçtir veya çadıruşağıdır yarısı kadar.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Kınna: Kane. O, barzed dedikleridir. O, bir zamktır ki kınaya benzer. Onun ağacından tutarlar. Sarı olanı iyisidir ve beyazı hafiftir. Bazen olur ki bakla ununa ve badem ve çadıruşağı zamkına hile yaparlar, fark olunur bunun hafif olmasıyla. Ve o, o zamklardandır ki kuvveti on yıla değin kalır. İkinci veya üçüncüde sıcak ve kurudur. Eski baş ağrısına faydalıdır burna çekmek ile ve kulak ağrısına kulağa damlatmakla ve astıma(rebv) ve öksürüğe ve yoğun kıvamlı(galiz) yele ve mide zayıflığına ve ciğere ve böbreklere ve dalağa içmek ile ve atık-fazlalık maddeleri akıtır ve çocuğu düşürür, hususan buhur eylemek ile. Ve şarap ile zehri çıkarır ve saraya(epilepsi) faydalıdır, hususan sedef otu ve sidr ile ve dişler ağrısına dahi faydalıdır ve sert olan şeyleri eritir/çözer(hallider) ve çili ve izleri şifa verir. Ve o, akciğere zararı vardır. Kitre islah edicisidir. Ve alt bedene zararı vardır. Hünnap islah edicisidir. Ve şerbeti: Bir dirhem ve zehirlerde bir miskal. Ve bedeli: Misli kadar sekbineç ve yarısı kadar çadıruşağı.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Kınna: Bazı otçular ve tabipler bunu uşak zamkıdır der otuna dana çadır derler bu zamkın alası ak ve günlük gibi dikeni hafif olmaktır tabiatı ikinci derecede sıcak ve rutubetlidir bazıları üçüncü derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur dediler kurutucu ve yumuşatıcıdır çekici ve ısıtıcı ve eritici/çözücüdür(muhallil) birinci kuvveti baş ağrısına ve saraya(epilepsi) ve öksürüğedir oynamış dişlere ve soğuk kulak ağrılarına ve şişlerine dahi süsen yağıyla uygundur ve zehirli canavarlara ve zehirli otlara panzehirdir eğer sedef otu ve bal şerbetiyle(karatin) ezip içseler sidik tutulduğuna fayda eder eğer bal ile fitil gibi edip yalasalar böbrek tıkanıklığını(südde) aça Fules'in sözü: bedeni semirtir(kilo aldırır) ve kuvvet verir ve yapışkan soğuk hıltlardan temizler ve kökünün suyundan buruna çekseler baştan ve beyinden yapışkan rutubetleri çıkarır bunun şerbet miktarı iki dirhemdir ve zamkının şerbet miktarı yarım dirhemden bir dirheme dek caizdir ziyadesi baş ağrısıdır illa menekşe islah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Kunne: Farsça dilinde barzed dedikleri zamktır. Kafın esresiyle kınna ve kafın ötresiyle kunne dahi derler. Böldükleri kamışa benzer bir nebat zamkıdır. İki türlüdür: Birisi hafif ve beyazdır ve birisi dahi ağır ve sarıya meyillidir. İyisi budur. Bazen olur çam sakızı ki fıstık ağacının zamkıdır onunla ve bakla unu veyahut uşak dedikleri zamk ile karıştırıp kunnedir diye hile ederlermiş. Farkı budur ki kunne saf olur. İyisi odur ki büyük günlüğe benzer olup ele yapışa ve içinde ağaç ve diğer karışığı olmaya. Tabiatı ikinci derece ahirinde sıcak ve ikinci derece evvelinde kurudur. Isıtıcı ve yumuşatıcı ve çekici ve eritici/çözücüdür(tahlil edici). Eğer kadın ondan fitil olarak kullansa ve onunla tütsülense adet kanını yürütüp karında çocuğu aşağı indire. Eğer sirke ve kızıl bure ile içi süt gibi beyaz olan su ile dolu ufak çıbancıklara yakı etseler koparıp gidere. Bazen olur eskiden olan öksürük için ve güçle nefes almak marazı ve sinirli et kesilmesi ve uçları ezilmesi için kullanırlar. Eğer şarap ve mürr-i safi ile içseler taksikun dedikleri zehir ki atçılar zehri derler ona panzehir mesabesinde ola ve karında vefat etmiş çocukları çıkara. Onunla yan ağrılarına ve büyük sivri kızıl çıbanlara dahi yakı ederler. Eğer sara(masru) olanlara ve şu kadınlara ki rahimleri ağrılarından boğulur gibi olalar ve gözleri kararıp düşenlere kokusunu burunlarından içeri koyup koklasalar akıllarını yerine getire. Eğer yenip ağrısı olan diş üzerine kosalar ağrısını sakin eyleye. İçmesi murat olundukta acı badem yağı ve sedef otu suyu ile ezip alıştırıp içeler. İçinde olan ağaç ve diğer karışıktan saf olması bu vecihledir ki sıcak su içine koyup ta eriyip karışığı su üzerine geldikte alınıp yabana atılıp ve saf zamkı bez parçasına koyup sıkmayıp saf olunur. Yılanlar ve zehirli canavarlar soktuklarına faydası olduğu için tiryak-ı faruk dedikleri muteber macuna girer. Domuzcuk/lenf bezi şişlikleri(hanazir) dedikleri çıbanlar üzerine yakı etseler fayda eyleye. Eğer süsen yağı ile karıştırıp onunla yağlansalar mecalsizliğe fayda eyleye, tetanos(küzaz) marazına fayda eder. Eğer yakılmış bakır ile veyahut keçi ödü ile dövüp yüzde ve diğer bedende olan lekelere vursalar gidere. Kınna sağ eti fesada verir ve bedende mercimek gibi olan noktaları ve nişanları giderir. Eğer süsen yağı içinde eritip ağrısı olan kulağa damlatsalar ağrıyı sakin eyleye ve baş ağrısına fayda eder. Bütün zehirlere mukavemet eder yani zararlarını defeder lakin bu bapta sekbineçten aşağıdır. Şerbet miktarı dirhem miktarına dektir. Bazıları demişler eğer iki dirhem miktarını soğuk su ile basur dedikleri çıbanları olan kimseye içirseler ziyade fayda edip gidere. Eğer üç kere içirseler ondan sonra o makule çıbanı olmaya. Ama kınnayı mizacı sıcak olan kimseler ve sıcak zamanlarda kullanmayalar. Eğer bal ile karıştırıp koyu iken yutsalar tıkanıklıkları(südde) aça ve böbreklerde olan taşları ufaklaya ve doğurmayı kolay eyleye. Eğer yakıp kanı ile dumanını kadın içerisine alsa karnından çocuğu ve çocuk eşi dedikleri deriyi dışarı eyleye ve yelleri dağıta/çıkara(tahlil eyleye). Et bitirici merhemlere katarlar. Eğer bulunmazsa çadıruşağı dedikleri zamktan çeyrek ağırlığı ve sekbineçten yarım ağırlığı bedelidir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Kınne (Ferula gummosa / Barzed)
el-Mâhiyyetü: Dîskûrîdûs dedi ki kinne ya'nî kasnı bir nebâtın samgıdır ki o nebât şeklde kıssâya müşâbih olur, Sûriya bilâdında ya'ni Şam'da nâbit olur. Ve ba'zı kerre ona râtînec ve hımmâs ve bakla dakîki ile gaşş olunur. Ve kınne bi'l-cümle iki kısımdır, evvelkisi zübdî ve hafîfü'l-vezn ve şedîdü'l-beyâz olur ve ikincisi eksef ve eskal olur.
el-İhtiyâru: Eksef ve kündüre şebîh ve yedde dıbkı olup haşebi olmayan ecved olur.
et-Tab'u: Derece-i sâniyede hârr ve derece-i sâlisede müceffiftir.
el-Ef'âlü ve’l-Havâssu: Onun kuvvesi müleyyine ve muhalliledir, riyâhı fâş eder ve müfsidât-ı lahmdandır ve onda teshîn ve iltihâb ve cezb ve tahlîl vardır.
ez-Zînetü: 'Adesiyyâtı kal' eder.
el-Evrâmu: Hanâzîre nâfi'dir.
el-Hurâcu ve'l-Kurûhu: Kurh-ı lebeniyye üzere hall ile tılâ olunur.
A'zâü’l-Mefâsıli: Teyâ ve küzâzdan ve teşennüc-i 'adalden nâfi'dir.
A'zâü'r-Re’si: Sudâ'a ve sar'a nâfi'dir. Ve kınne masru'a koklatılsa inti'âş eder ve seder ve diş ağrısına ve sinn-i müte'ekkileye fi’l-hâl nâfi' olur ve üzünde olan evcâ'-ı bârideye nâfi'dir ve üzünün bilâ-ezâ veca'ını ve veremini dahi tahlîl eder. Ve kezâlik dühn-i sûsende tahlîl olunup müftiren üzüne taktir olunsa nâfi' olur.
A'zâü’s-Sadrı: Rebve ve suâl-i müzmine nâfi'dir.
A'zâü'n-Nefzi: Bi-kuvvetin tamsı idrâr ve cenîni ihrâc ve iskat eder eger kınne ihtimâl olunur ise. Ve eger şarâb ile şürb olunsa ihtinâk-ı rahime ve 'usr-i bevle nâfi' olur.
es-Sümûmu: Sihâma saky olunan semmin tiryâkidir eger kınne şarâb ile şürb olunur ise ve kezâlik hayyât ve akârib sümûmuna dahi nef'i olur. Ve duhânı hevâmmı tard eder. A'zâsına kınne mesh edenlere hevâmm takarrüb eylemez. Ve kınneyi sefîdûliyûn ve zeyt ile a'zâsına temessüh eden kimseye takarrüb eyleyen hevâmmı dahi katl eder. Ve kınnenin her sümûma mukâvemeti olur velâkin sekbînec mukâvemetinden dûn ve ekall olur.
el-Ebdâlü: Kınnenin bedeli sekbînec olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]
el-Mâhiyyetü: Dîskûrîdûs dedi ki kinne ya'nî kasnı bir nebâtın samgıdır ki o nebât şeklde kıssâya müşâbih olur, Sûriya bilâdında ya'ni Şam'da nâbit olur. Ve ba'zı kerre ona râtînec ve hımmâs ve bakla dakîki ile gaşş olunur. Ve kınne bi'l-cümle iki kısımdır, evvelkisi zübdî ve hafîfü'l-vezn ve şedîdü'l-beyâz olur ve ikincisi eksef ve eskal olur.
el-İhtiyâru: Eksef ve kündüre şebîh ve yedde dıbkı olup haşebi olmayan ecved olur.
et-Tab'u: Derece-i sâniyede hârr ve derece-i sâlisede müceffiftir.
el-Ef'âlü ve’l-Havâssu: Onun kuvvesi müleyyine ve muhalliledir, riyâhı fâş eder ve müfsidât-ı lahmdandır ve onda teshîn ve iltihâb ve cezb ve tahlîl vardır.
ez-Zînetü: 'Adesiyyâtı kal' eder.
el-Evrâmu: Hanâzîre nâfi'dir.
el-Hurâcu ve'l-Kurûhu: Kurh-ı lebeniyye üzere hall ile tılâ olunur.
A'zâü’l-Mefâsıli: Teyâ ve küzâzdan ve teşennüc-i 'adalden nâfi'dir.
A'zâü'r-Re’si: Sudâ'a ve sar'a nâfi'dir. Ve kınne masru'a koklatılsa inti'âş eder ve seder ve diş ağrısına ve sinn-i müte'ekkileye fi’l-hâl nâfi' olur ve üzünde olan evcâ'-ı bârideye nâfi'dir ve üzünün bilâ-ezâ veca'ını ve veremini dahi tahlîl eder. Ve kezâlik dühn-i sûsende tahlîl olunup müftiren üzüne taktir olunsa nâfi' olur.
A'zâü’s-Sadrı: Rebve ve suâl-i müzmine nâfi'dir.
A'zâü'n-Nefzi: Bi-kuvvetin tamsı idrâr ve cenîni ihrâc ve iskat eder eger kınne ihtimâl olunur ise. Ve eger şarâb ile şürb olunsa ihtinâk-ı rahime ve 'usr-i bevle nâfi' olur.
es-Sümûmu: Sihâma saky olunan semmin tiryâkidir eger kınne şarâb ile şürb olunur ise ve kezâlik hayyât ve akârib sümûmuna dahi nef'i olur. Ve duhânı hevâmmı tard eder. A'zâsına kınne mesh edenlere hevâmm takarrüb eylemez. Ve kınneyi sefîdûliyûn ve zeyt ile a'zâsına temessüh eden kimseye takarrüb eyleyen hevâmmı dahi katl eder. Ve kınnenin her sümûma mukâvemeti olur velâkin sekbînec mukâvemetinden dûn ve ekall olur.
el-Ebdâlü: Kınnenin bedeli sekbînec olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.