Elma / Tüffah (تفاح) - Malus domestica
Tüffah: Elmadır Türkçede; tapuvâh İbranicede. Bunun mutedili Şamidir. Ondan İsfahani elmadır, ondan Kumani, ondan Malatidir. Ama tatsız(tefeh) dedikleri nevi yaramazdır, eğer olmuş eğer hamı iyi değildir. Elmanın tabiatı soğuk ve nemlidir. Ekşisi tutucudur/büzücüdür(kabızdır) ve soğuk ve yoğun kıvamlı/kalın(galiz)dır. Tatlısı hararete meyyaldir, mutedildir. Tatlısı ki yetişmiş ola, tabiatı evvel derecede sıcak ve nemlidir. Ekşisi soğuk ve nemlidir. Ve mayhoşu soğukluk ve rutubette mutedildir. Fazlalıkları/atık-fazlalık maddeleri(fezalâtı) meneder, hususan yaprağı ola. Elma kalbe kuvvet ve ruha ferah verir, gayet hafiftir(latiftir), hususan Şami ola, sulu(âb-dâr) ola. Ve zayıf midelere kuvvet verir. Hamur içine sarıp ateş altında büryan etseler hastaya aladır. Yeli(gazı) giderir, hususan içine şeker koyarlarsa. Taama iştah getirir ve dizanteri(zûsentâriyâ) illetine münasiptir. Ve kavrulmuş unu(sevîki) yani unu ki kavut derler. Elma kusmayı giderir ve zehirlere dahi faydalıdır. Eğer tatlı elma pişirip ve gül suyu ve nöbet şekeriyle karıştırıp göze yakı etseler ağrısını giderir. Hoş yenen elma susuzluğu giderir ve kusmayı(kay'ı) tutar ve yüreği bağlar. Razi sözü elma mide ağzını gayet kavi eder ve hararetliye gayet muvafıktır, ama geç hazmolur. Evla budur ki bunun midede sıklet eseri zahir olduğu gibi soğuk su ya ekşi taam ya şarap ya müselles içeler ve yağlı çorbalar ve kavurmalar yiyeler. Bazı tabipler elmayı çok yemek unutkanlık(nisyân) getirir derler. Ama mutedil elma ki hoş yenen ola, ondan mutedil hılt hasıl olur. Ama kekre elmadan yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hılt hasıl olur. Şerif sözü bunun yaprağını dövüp on dirhem içseler sıcak zehirler ve canavarlar soktuğuna ve gayrı sıcak zehirlere faydalıdır ve mideye kuvvet verir. Ama ham elmadan iltihap(ufûnet) ve sıtma peyda olur. Alası ağacı üzerinde yetişmek gerektir. Ama çok yeseler sinirlere zarar eder ve sinir marazları ihdas eder, hususan bahar ve yaz mevsimi ola. Ekşi elma mazarratını cevariş ve gülbeşeker defeder. Tatlısının zararını yağlı ve tuzlu peynir defeder. Elmanın koklaması yemesinden dahi yeğdir. Zira çok yeseler damarlar içinde yel eder ve adalelerde ağrı peyda olur ve damarlarda yeller uzayıp ve ekseriya damarlar yarılıp akciğere(öykene) dökülür, caiz ki verem(seyl) marazı peyda ola ve akciğeri(öykeni) dahi deler derler. Eğer yaprağını sıkıp on iki dirhemini içseler keskin ağıları ve akrep zararını defeder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Mahiyeti Hakkında: Maruftur.
Seçimi Hakkında: Elmanın en mutedili Şami olan elmadır. Ve elmadan tatsız(tefih) olan yani tatsız olan kötüdür ve menfaatleri azdır, onun kendine has fiilinden gayrı fiili olmaz. Ham elma(tuffah-ı ficc) dahi tatsız olan(tefih) gibidir.
Tabiatı Hakkında: Tatsız(Mesih) olan yani tatsız(tefih) olan elma daha soğuk ve daha nemli olur onda olan sululuk(mâiyyet) hasebiyle. Ve elmadan buruk(afış) ve tutucu/büzücü(kabıd) ve ekşi(hâmid) olanlar soğuk ve yoğun kıvamlı/kalın(galiz) olur. Ve tatlı elma sulu ve sairlere kıyas ile hararete meyilli olur her ne kadar o tatlı suluya hakikatte soğukluk galip ise. Ve elma meyvesi ve yaprakları ve ağaçları muhteliftir ve bilcümle onun cevherine soğuk fazlalık rutubeti(rutubet-i baride-i fazliyye) galiptir. Ve umulandır ki elmadan şiddetli tatlı olanlar hararette mutedildir veyahut hararete meyillidir.
Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Onda fazlalıkları/atık-fazlalık maddeleri(fudülü) men vardır hususan mezkur men yaprağında ziyadedir. Ve elmada yel(nefh) vardır hususan tatlı olmayan elmanın yeli ekserdir. Ve buruk ve tutucu/büzücü elma topraksı suludur ve tatlısı suludur, tatsızı cidden suludur, fazlalık rutubeti(rutubet-i fazliyye) cihetine meyyaldir, ona binaen elmanın usaresi sürat üzere galeyan eder ve az vakitte şiddetlenir ve bal o usareyi muhafaza eder. Buruk elma ve tutucu/büzücü elmadan daha topraksı hılt tevellüt eder. Ekşi elma ve ham elmadan iltihaplar(ufünât) ve sıtmalar tevellüt eder(meydana getirir), hıltının hamiyeti ve hamlığı olup iltihabı/bozulmayı kabulü hasebiyle. Ve ekşi elmanın hıltı tutucu/büzücü elmanın hıltından daha hafiftir(latiftir). Ve elma şarabının ve gayrilerin eskisi yenisinden hayırlıdır kötü buharlar elma şarabının eskisinden buharlaştığı/çözüldüğü(tahlil olduğu) için.
Şişler ve Sivilceler Hakkında: Onun yaprağı ve usaresi sıcak şişler iptidasında faydalı olur.
Çıbanlar Hakkında: Onun yaprağı ve kabuğu iyileştirir(idmal eder). Ve tutucu/büzücü elmanın usaresi dahi iyileştiricidir.
Mafsal Aletleri Hakkında: Elma yemesine idman eylemek sinir ağrısı ihdas eder hususan ilkbahar(rebi) faslında idrak eden elmanın sinirlere zikredilen mazarratı ziyade olur.
Göğüs Organları Hakkında: Kalbi takviye eder hususan Şami kokulu(atır) elma ve güzel kokulu tatlı ve ekşi ola. Ve eğer onu yiyen kimsede hararetten gam var ise ona menfaati azim olur. Ve elmanın kavrulmuş ununda(sevikinde) dahi o menfaat vardır.
Gıda Organları Hakkında: Zayıf olan mideyi takviye eder. Ve büzücü-kabzedici tadı olan elma mide zayıflığına faydalı olur eğer zayıflığının sebebi hararet ve rutubet olur ise. Ve kezalik buruk elma ve ekşi elma mide zayıflığına faydalı olur eğer midede yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hılt olup o hılt cidden soğuk olmaz ise ve faydası hıltın yoğunluğu(gılzati) için olur. Ve elma hamur içinde fırınlansa(şeyy olunsa) şehvet azlığına faydalı olur. Ve elmanın kavrulmuş unu(seviki) mideyi takviye ve kusmayı meneder.
Boşaltım Organları Hakkında: Tatlı elma ve ekşi elma midede yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hılta tesadüf etse o yoğun kıvamlı/kalın hıltı dışkı ile indirir ve eğer mide yoğun kıvamlı/kalın hılttan hali olur ise mideyi hapseder. Ve hamur içinde pişmiş olan elma kurtlara(düda) ve dizanteriye(züsentâriyâya) faydalı olur ve dizanteriye en uygun olanı, buruk (kekre) elma ve bu buruk elmanın kavrulmuş unudur. Fakat elmanın kavrulmuş unu şeker ile birlikte hazırlanıp da şekerin bağırsakları yumuşatıcı etkisi, elmanın ishal kesici büzücü özelliğine üstün gelirse bu ilaç dizanteriye uygun olmaz.
Sıtmalar Hakkında: Ham elmadan çokça sıtmalar tevellüt eder o elma ham hıltı tevlid etmekle.
Zehirler Hakkında: Elma ve kezalik elmanın usaresi ve yaprağı zehirlere faydalı olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Cilt 1]



Tatlı elmanın sıfatı;
Tatlı elma mutedildir ey seçkin insan
Faydası bu ki yüreğe kuvvet vere
Hem kalp çarpıntısını(hafakanı) dahi zail kılar
Lakin azaya ziyanı çok olur
Onu dahi defeder gül-be-şeker
Her sözün aslını bilir ehli hüner
[Tutmacı - Tabiatname]

Elmanın tatlısı ve kokusu güzel olanın tabiatı sıcak ve nemlidir. Ve kalbe haylice kuvvet verir...
[Ahmet Şeyhzade - Tabibname]

Elma ekşisi soğuk ve kurudur tatlısı hararette rutubette mutedildir safra arttırır gül suyuyla pişirip iştah getirir filcümle elma yüreğe mideye kuvvet verir tutar/büzer(kabz eyler) yel arttırır.
[Mebahis-i Emraz]

Elmanın tatlısı mutedildir ve mideye kuvvet ve şadlık(ferahlık-mutluluk) getirir. Ama tabiatta soğuk kurudur ve kusmayı defeder ve zehir makulesine mukavemetini defeder. Ama çok yenince ağırlık ve unutkanlık(nisyan) getirir.
[Risale fi't-Tıb]

Ama evvel elmanın fidanını dikerken fidana bal sürseler kurutmaya ve kızıl elmanın suyunu(veya şerbetinin suyunu, zira cüllabını denilmiş ki şerbetler için de kullanılabilmekte) alıp elma dikerken köküne saçsalar elması renkli olup kızıl ola.
[Risale fi't-Tıb]

Tatlı Elma
Dahi bil tatlı elma mutedildir
Olur ondan ziyade kalp kuvveti(kuvvet-i dil)
Veli zayıf(lağar) olana zararı vardır
Eğer hazm olsa olur faydası batıl
[Nazmu't Tabayi]

Ve eğer kim elmanın kabuğu suyunu ve içini çıkarıp dört parça edip suya koyup daha sonra bir miktar şekeri onun ile beraber kaynatıp ta ki kıvama gelmeli oldukta önden elmayı ıslattıkları suyunu dahi katıp ve bir miktar misk dahi katıp içtiklerinde o mertebe yüreğe kuvvet vere ki zayıf olunmaya.
[Hükemayı Tertibi Mualice]

Ekşi Elma(Sîb-i turş)
Soğuk ve kurudur ekşi elma ey dede
Yılan zehrini defeder safra gide
Hem yiyesiye getirir arzu
Hoş durur sıcak mizaca ey amca.
Ancak getirir mafsallara(mefasıla) ziyan
Def etmesi onun kuşkusuz yıllanmış şarap içmektir
[Tutmacı - Tabiatname]

....ve ekşisi ki kokusu olmaya soğuk ve kurudur. Mideye ve karaciğere zararı nihayettedir. Ve sıtmaların mühmelini ihdas(meydana getirme) eyler ve beyne ve sinirlere bilhassa zararı gayette fahiştir. Mümkün oldukça çiğini yemekten ziyade kaçınmak gerektir. [Ahmet Şeyhzade - Tabibname]



Ekşi Elma(Sîb-i Ekşi)
Soğuktur hem kurudur ekşi elma
Bu defedicidir(dāfi'dür) beden olsa dolu-hararet
Velakin kemdir-kötüdür eklem zahmetine
Eder gülbeşeker mazarratını def
[Nazmu't Tabayi]

Elma ekşisi soğuk ve kurudur tatlısı hararette rutubette mutedildir safra arttırır gül suyuyla pişirip iştah getirir filcümle elma yüreğe mideye kuvvet verir tutar/büzer(kabz eyler) yel arttırır.
[Mebahis-i Emraz]

Ekec: Yaban elması ki alıç(zu'rûr) derler, onun bir nevidir.
Elma Çiçeği(Verdü’t-tüffâh): Elma çiçeğidir. Tabiatı soğuktur. Kalbe ve beyne bu dahi kuvvet verir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Tüffah
Elmadır. Eğer yaprağını dövseler cerahate vursalar bitire. Veya sıcak veremlere vursalar fayda ede. Ve mide üzerine vursalar fayda kavi ede. Eğer bahar evvelinde olan elmayı yeseler safrayı ziyade eyleye. Ve kabz eyleye. Midenin ağzına kuvvet vere. Ve sinirlere zahmet eyleye. Safradan olan susuzluğu kese. Ve kusmayı sakin eyleye. Geç hazmola. Yel eyleye. Unutkanlık(Nisyân) getire. Eğer tatlı elmayı pişirip göz ağrısına yakı edip vursalar ağrısını sakin eyleye. Eğer ekşisini yeseler bedeni gevşek/güçsüz(süst) ve tembel(kāhel) eyleye ve balgamı ziyade eyleye ve çok yeseler uzun sıtmalar getire. Eğer nar ve koruk suyuyla pişirip yeseler mideyi kavi edip safra ishalini tutar/büzer(kabz eyleye). Pişirip yeseler dizanteri(zûsentâriye) zahmetine fayda ede. Ve tatlı elma ağılara fayda ede. Ve kalbi kavi eder. Ve ruhu ferah eder. Ve beyni kavi eder. Evet koklaması yeğrektir yemesinden. Zira yemesi damarlar içinde yel eyler. Ve adaleleri ağrıtır. Vakit olur ki verem(sill) zahmetini getirir. Ve akciğeri(öykeni) deler. Ve geç hazmolur. Eğer yaş yaprağını sıksalar on iki dirhem suyundan içseler tez ağıdan ve akrep soktuğundan emin ola. Ve elma şarabı safradan kusmayı ve gönül döndüğünü giderir. Ve içi tutar/büzer(kabz ider). Ve harareti sakin eder.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]


Tuffah elma dedikleri yemiştir tabiatı soğuk ve nemlidir tatlısı hararete meyyaldir mutedildir ve mayhoşu soğukluk ve rutubette mutedildir elma kalbe kuvvet ve ruha ferah verir gayet hafiftir(latiftir) hususan misket elması ola zayıf midelere kuvvet verir büryan etseler hastalara aladır yeli giderir hususan içine şeker komuş olalar taama iştah getirir ve dizanteri(ẕūsınṭāriyā) illetine münasiptir. Eğer tatlı elmayı gül suyu ve nöbet şekeri ile pişirip göze yakı eyleseler ağrısını giderir ve hoş yenen elma susuzluğu keser kusmayı(ḳay'ı) tutar yüreği bağlar. Razi sözü üzere elma mide ağzını gayet kavi eder ve hararetlilere muvafıktır ama ham elmadan iltihap('ufūnet) ve sıtma peyda olur.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Tuffah: Elmadır. Ağacı büyüktür, malumdur. Zenciler ve Habeş vilayetlerinde elma olmaz ve bitmez. Elma ağacı tamamen eczasıyla soğuktur, tutucudur/büzücüdür(kabızdır) illaki yemişi erişip tatlı oldukta soğuk ve kabız değildir. Tatlı olan elmada bir miktar hararet ve rutubet vardır. Ekşi elma, birinci derecede soğuk ve kurudur. Mayhoş elma soğukluğa meyyaldir. İtidal ile tamamen elmalar yoğun kıvamlı/kalın(galiz) ve balgamlı hılt peyda eder. Ekşi olan elma safravi olan midenin ağzına kuvvet verir. Sıcak mizaçlı olan kimselere iyidir, söndürücü ve şişiricidir. Şol kimse ki elma yedikten sonra kendinde ağırlık göre üzerine soğuk su içmek ve üzerine ekşi taam yemek caiz değildir belki lazımdır ki zararını şarap ile ve kavrulmuş etler ile ve et ile olan çorbalar ile ve bal yemek ile def eyleye. Elma yemek unutkanlık ve ahmaklık/düşüncesizlik(kevdenlik) ve tembellik(kāhillıḳ) getirir, hususan ekşisi bu hususlarda ziyade tesir eder. Kulunç peyda etmekte azim hassası vardır. Elmanın tatsız olanı henüz zuhur etmeye başlayan şişlere yakı etseler men eyleye. Ekşi ve mayhoş olan elma safradan olan susuzluğu keser ve gönül dönmesini sakin eder ve karnı tutar(kabz eder). Şeker ile olan elma şarabı safradan olan kusmaya ve gönül dönmesine iyidir. Elmayı her zaman yemek zatürreye(ẕātü’r-riye) uğramayı lazım getirir. Zatürre, akciğerde yaramaz kandan veyahut safradan veyahut kokmuş yaramaz tuzlu balgamdan olan sıcak şişe ve çıbana derler. Elmada bir miktar ferah vermeklik vardır, hususan kızıl olup rayihası güzel olanda ziyadedir. Elma rayihası insan nefsini leziz nesneler almaya tahrik eder. Elmanın hamını ve ağaçtan ham iken kopup durmakla olmuşunu yemek uzun uzak sıtmalara bais olan yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hıltlar peyda eder. Eğer ekşi elmayı ekmek hamuru içine sarıp pişirseler o ekmek taam iştahı ve midesi zayıf olan kimseye faydalıdır, kezalik pişmiş elma dahi faydalıdır. Eğer ekşi elmadan kavut edip koruk suyu veyahut nar suyu ile pişirseler safradan olan ishali kat etmekte ve mideye kuvvet vermekte ve kusmayı gidermekte ziyade fayda eyleye. Gah olur ki midede veyahut bağırsaklarda ishal ile def olmaya hazır olmuş hılt varken elma yedikleri gibi ishal edip o hıltı def eder. Eğer mide boş bulunursa elmanın ekşisi ve tatlısı dahi hapsedip tutar. Eğer elmanın kekre olanını kebap edip pişirseler ancak bağırsaklardan olan ishale fayda eyleye. Yemesi vesveseli yani eğri ve eksik fikirli olan kimselere ve hararetten solup arıklamış(cılız) olan kimselere faydalıdır. Koklaması dahi bu makulelere ziyade faydalıdır. Sıkılmış suyundan(usaresinden) veyahut yaprağından bir vukiyye yani on iki dirhem miktarını içseler zehirlerden fayda eyleye ama elma yemek sinirli etlerde ağrılar ve bedende gerinmeler ve sinirmeler peyda eder. Evla budur ki mizaçları sıcak olan kimseler ekşi veyahut mayhoş olanını yiyeler, tatlı olanın zararını def eder. Ve şol kimse ki midesi soğuk ve balgamlı ola tatlı elmayı kekresiyle beraber yiye ama tatsız olan elma her kişiye yaramazdır. Evla budur ki sıcak mizaçlı olan kimse elma yedikten sonra üzerine tohumlu sirkencübinini(sikencübīn-i büzūrī) içeler ve mizaçları soğuk ve balgamlı olan kimseler safi hurma şarabı içeler. Sıcak mizaçlılar üzerine şeker yemek ve soğuk mizaçlılar ve balgamlılar üzerine bal yemek elma zararını def eder. Elma yemek unutkanlık peyda etmek hassasıdır. Bu bapta olan zararını tarçın def eder. Elma çiçeği kan tükürmesi için olan devalara girer, fayda eder, kezalik nefsi ferahlatmak(tefrīḥ-i nefs) için olan devalara girer, ferah verir.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Ekşi elma karaciğerden olan kan ishaline(ishâl-i demevi) fayda eder. Güzel kokulu elma mideye kuvvet verir kusmayı meneder. Ekşi elma(Tuffahü'l-hâmiz) sinirlere ziyan eder. Elma menfaat eder ağılılara.
[Kitab-ı Tıbb]

Elma
Kalbi güçlendirir. Üzüntü, şüphe ve tereddüdü giderir. Ekşi elmadan çok yemek unutkanlığa sebep olabilir. Olgun elmanın tadı güzel ve mayhoşçadır. Yeteri kadar yendiğinde hazma yardımcı olur. Ham elma ekşi olduğundan şeker ile birlikte pişirilerek yenmelidir. İbnü'l Esir, en-Nihâye fi Garibi'l-Hadis isimli eserinde: "Peygamber Sallallahu Aleyhi vesellem Efendimiz, turunç ve kırmızı elmayı pek severdi." demiştir.
[Sıhhatnüma]

Tüffah: Birinci derecede soğuk ve kurudur. Kalbi ferahlatıp takviye etmede büyük hassası vardır. Itriyeti ve tatlılığı(halaveti) hassasına yardım eder. Bu deva olmakla beraber aynı zamanda gıdadır. Ruhu beslediği ve tadil ettiği cihetle ruha fayda bahşolur. Kalbi takviye ettiği de zannedilmektedir.
[İbni Sina - Edviye-i Kalb]