Çemen Otu Tohumu (Hulbe)
Trigonella foenum-graecum
Boy tohumu: Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bazıları sadece ikincide kurudur dedi. Cima şehvetini ziyade eder ve yele ve balgama ve basur(bevasir)'a faydası vardır. Eğer bal ile ya da hurma ile veya incir ile kaynatılmışı aç karnına(alerrik) istimal olunsa göğse ve mideye ve dökülen(munsab olan) yapışkan balgamı eritip çözer(tahlil eder).
[Lehçetül Lügat]

Hulbe: Boy tohumu dedikleridir. Sıcaktır ikinci derecede, kurudur birincide, dağıtır(tahlil eder) şol şişleri ki harareti az ola ve tahrik eder şol şişleri ki harareti çok ola ve bal ile pişmişi çıkarır göğüste olan Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hıltları ve tahrik eder cima kuvvetini ve fayda eder tarfeye (Tarfe kızıl noktadır kandan gözde hasıl olur) ve yıkar(cila eder) konağı ve kiri ve kepeği (Yıkansa bunun ile ne zaman baş) ve fayda eder rahim ağrılarına ve sertliğine ve yapışmışına (Ne zaman kaynatıp üzerine oturulsa).
[Şerhi Mücez Fittıb]

Hulbet: Bir bitkidir ki göğse ve öksürüğe ve basurlara, arkaya ve karaciğere ve mesaneye ve şehvete(baha) menfaati olur. Kanun nüshalarının bazısında vaki oldu ki "Hulbe senbelizdir." Bu lafız katibin tahrifidir, sahih olan "senbelile" olmaktır, zira Halimi der ki "senbeliz" acı çiğdem(sürincan) çiçeğine derler, "senbelile" boy tohumu hububatlarındandır. İbn Kütbi acı çiğdem çiçeği diye tasrih eder. Tabiatı: Birinci derecenin ahirinde sıcak ve birinci derecede kurudur ve yabancı rutubetten hali olmaz. Fiilleri ve Hassaları: Olgunlaştırma(indac) ve yumuşatma kuvvetleri vardır, onun sebebiyle hulbede hararet ile yapışkanlık cem olmuştur. Yapışkanlığı sebebiyle hararetinin ezasını men eder ve harareti rıfk ile amel edip zikrolunan olgunlaştırma ve yumuşatma fiillerini işler. Ve hulbenin keymusu kötü(redi) olur her ne kadar keymusu az olmaz ise yani keymusu çoktur velakin kötüdür. Ziynet: Hulbe ile mersinden(astan) edinilen yağ kıla faydalıdır ve yaralardan baki izlere dahi faydalıdır. Ve sıvısı(lüabı) hususan gül yağı ile soğuktan hasıl olan çatlaklara faydalıdır ve yüzde olan leke(kelef) için edinilen ilaçlara dahil olur ve rengi güzelleştirir ve ağız kokusunu(nükheyi) değiştirir yani ağızda olan kerih rayihayı izale eder ve terin kerih rayihalarını giderir. Şişler ve Sivilceler: Balgami ve sert olan şişleri dağıtır(tahlil eder). Ve hulbe unu zahirde ve batında olan sıcak şişlere faydalıdır eğer o şişler iltihaplı olmayıp sertliğe meyli olur ise. Ve irinli büyük çıbanları(dübeylatı) dahi yumuşatır ve olgunlaştırır. Çıbanlar ve Yaralar: Hulbe gül yağı ile ateş yanığına faydalıdır. Baş Ağrıları: Hulbe ile baş yıkansa konağı(hazazı) izale eder. Ve hulbe baş ağrısı icap eder hususan mürri ile istimal olunan hulbenin baş ağrısı icabı ziyade olur. Ve hulbenin mideye dahi zararı olur lakin mürri ile istimal olunur ise mideye zararı az olur. Göz Ağrıları: Hulbenin kaynatılmış suyu tarfeye deva olur. Göğüs Ağrıları: Sesi tasfiye eder ve akciğere gıda verir ve göğsü ve boğazı yumuşatır ve öksürüğü ve astım(nefes darlığı,"rebv")'ı teskin eder hususan hulbe bal ile veyahut mürri ile veyahut incir ile pişirilse öksürüğü ve astımı teskini ziyade olur. Ve en iyisi budur ki hulbe ile etli olan hurma cem olunup öz suları çıkarılır ve alınan öz suyu çok bal ile karıştırılıp kor üzere itidali ile katı oluncaya kadar beklenir. Ve bazı nüshada "itidal üzere sıcaklık gelinceye kadar beklenir" vaki olmuştur. Ve yemekten evvel uzun müddette yani ağır ağır yenilir. Gıda Ağrıları: Dalak için hulbe sodyum karbonat(natrun) ile yakı olunur. Ve hulbenin sirke ile kaynatılmış suyu mide zayıflığı için istimal olunur hususan taze hulbenin zikrolunan kaynatılmış suyu o marazlara ziyade faydalı olur ve mide yaralarına dahi faydalıdır. Ve hulbe mideyi bulandırıcıdır(mugassidir) lakin sirke ve mürri hulbenin zararını yiyenlerden def eder. Dışarı Atım Ağrıları: Hulbe kaynatılmış suyunda rahiminde ağrı ve verem olan hatunlar veyahut rahimi kapanmış olan hatunlar oturtulur. Ve kaynatılmış suyu sirke ile bağırsak yaralarına faydalı olur. Ve yine bağırsak yaraları için taze hulbe sirke ile ön dişlerle yenilir yani azı dişleri ile hulbeyi çiğneyerek yenilir. Ve hulbeyi su ile pişirip kanlı ishal(zahir) ve ishal için istimal faydalı olur. Ve hulbe yağı makat şişlerine faydalı olur. Ve hulbe ile kanlı ishal(zahir) ve sancı için lavman(hukne) olunur hususan balık suyu(mürri) ile yemekten evvel ziyade faydalı olur. Ve lavman olundukta alt uzuvların yanması ile beraber def ve ihraç eyler hususan bir miktar bal ile olur ise sızlatıcı kuvveti olmaz. Bu makamda bazı nüshada "çok bal ile" ve ahir nüshada "çok olmayan bal ile" vaki olmuştur. Ve hulbenin kaynatılmış suyu bal ile bağırsaklardan Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) rutubetleri indirir ve sidiği ve hayzı yürütür. Ve rahiminde sertlik olup ve kuruluk sebebiyle doğumu zor olan hatunlar hulbeyi ördek yağı ile fitil(ihtimal) eyleseler faydalı olur ve doğumu kolay olur. Ve hulbe basuru olanlara faydalıdır ve iyi devadır, dışkıyı güzel kokulu edip kokusunu izale eder ve sidiği ve terin kokusunu kerih eder ve acı bakla(türmüs) gibi kendinin çıkışı zor olmaz.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Hulbe: Hububattan boy derler. Tabiatı evvel derece ahirinde sıcaktır ve evvelde kurudur. Bazıları ikinci derecede sıcak ve kurudur dediler. Olgunlaştırıcı/ pişirici (munzıc) ve yumuşatıcı(müleyyin)dir. Boy tohumunun ununu sıcak ve sert balgami şişler ki içeriden ve eğer dışarıdan olsun, bilcümle dağıtır(tahlil eder). İhtiyarat yazarının sözü: Tabiatı ve göğsü ve boğazı mülayim tutar ve astım("rebv") öksürüğüne ve nefes darlığına fayda verir, şehveti(bahı) ziyade eder, yelleri dağıtır ve yelmeşik balgamı göğüsten çıkarır. Basurlara(bevasire) dahi fayda eder. Eğer ununu sodyum karbonat(natrun) ile dalak üstüne yakı eyleseler faydalıdır. Yemekten evvel fermente balık suyu(mürri) ile yeseler tabiatı sürer. Bal ile dahi yeseler geri tabiatı sürüp bağırsakta olan yaramaz ve artık hıltları çıkarır. Bunun kaynatılmış suyu akciğere iyidir ve avazı saf eder. Eğer suyuyla başını yıkasalar konak(hazaz) illetini zail eder ve konak var ise giderir ve kıllarını muhkem eder. Ve sıvısını(luabını) gül yağıyla soğuktan olan yarıklara ve tırnak yarıklarına ve ateş yanığına sürseler muvafıktır. Eğer ununu yaramaz çıbanlara vursalar eğer sert ise mülayim eder ve mülayim ise ıslah eder. Ve yüzde olan leke(kelefe) dahi münasiptir, ilaçlar ile pansuman(tıla) olunsa fayda verir. Ve eğer pişirip suyunu içseler hayız akıtır ve oğlanı tez doğurtur. Ve eğer pişmemiş yeseler arka ve karaciğer ve dalak ağrılarına faydalıdır. Ve karaciğer ve dalak ve mesane soğukluğuna dahi müfittir. Ve sidik ve rahim soğukluğuna dahi fayda eder. Takvim yazarının sözü: Sidiği yaramaz kokutur ve testisleri(ünseyeyni) kavi dağıtır(tahlil eder), ama acı kust yağı ıslah eder ve fesleğen(reyhan) şarabı dahi ıslah eder. Şerbet miktarı iki dirhemden üç dirheme varıncaya kadardır. Ve bunun bedeli keten tohumu ile koç boynuzu otu dedikleri yoncadır(iklilülmelik). Ferika: Boy derler bir danedir. Ha babında hulbe diye zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]


Hılbe: Buy. Boy. O, farikadır. A'nün dahi derler. Bir ziradan eksik olur. Sarı çiçekleri vardır ve ince kozası olur, içinde tohumu uzundur(müstatildir). Temmuzda yetişir. Ve iyisi ağırı ve yensidir. Ve kuvveti iki yıla değin kalır. O, sıcaktır ikincide ve kurudur evvelkide. Onda sıvı(luab) ve rutubet vardır. Yumuşatıcı(müleyyin) ve Eritici/çözücü(muhallil)dür sair sertlikler ve şişler için. Ve ne zaman ki hurma ve incir ve kuru üzüm ile pişirseler ve suyunu bal ile katılaştırsalar(mün'akid etseler) göğüs ağrısını ve yaralarını ve öksürüğü(sule) ve astım("rebv")'ı ve nefes darlığını zail eder, hususan baldırıkara otu(berşavşan) ile. Mücerreptir. Ve ne zaman ki onun müfredini pişirip bal ile içseler Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri ve sancıyı ve lohusalıktan ve hayızdan baki kalan kanları eritip çözer(tahlil eder) ve yanmış hıltları ve iltihaplanmış keymusları ihraç eder. Ve onun kaynatılmış suyu ile pansuman eylemek ve üzerine oturmakla doğumu kolay eder ve sonunu(meşimeyi) düşürür ve rahmi ve pek olan şeyleri ve basurları safi. Ve onun baklası ve tohumu(bizri) dökülen kılları ıslah eder. Ve kezalik kepek ve yüzde olan leke eserlerini kazırlar pansuman eylemek ve sürmek ile. Ve eğer kirli şeylere sürseler kirini zail eder. Ve renkleri güzel eder gayetle. Ve dağın kuru üzümü(mevzek) ile tembellik(tebin) tevellüdünü meneder. Ve eğer suda ıslatalar ve göze damlatsalar gözyaşı akıntısına ve göz kapağı dökülmesine ve yılancık hastalığına(humre) ve göz ağrısının(remedin) bakiyyesine faydalıdır. Ve onun unu boraks(bevrak) ile dalağı dağıtır(tahlil eder) yakı eylemek ile ve incir ile irinli büyük çıbanları(debileleri) dağıtır(tahlil eder) ve açar. Ve ne zaman ki yıkayıp kurutalar haşhaş tohumu ve badem ve buğday unu ile ezip şeker ve bal ile yoğuralar ve yemesine devam edeler soğuk iki uzvu gayet ile semiz eder ve böbrekleri ıslah edip kuvvetlendirir. Ve eğer sıcak şişlere gül yağı ile ve sirke ve arpa kavutu ve soğuk şişe bal ile sürseler dağıtır(tahlil eder). Ve o, baş ağrısını getirir ve teri kokutur ve Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) keymus tevellüt(meydana getirme) eder. Ve sirkencübin ıslah edicisidir. Ve ne zaman ki bedende sıtma ola istimali caiz değildir. Ve şerbeti: Beş ve baklasından ona değindir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Hulbe: Boy tohumu dedikleridir. Hulbe diye ıtlak olunsa tohumu murat olunur, malumdur. Tabiatı ikinci derece evvelinde sıcak ve birinci derecede kurudur. Pişirici ve yumuşatıcı ve dağıtıcı/çıkarıcı(tahlil edici)dır. Eğer yemekten evvel yeseler zarar eyleye ve karnı yumuşata. Eğer ekmek ile yeseler yumuşatması az ola belki kuruta. Hulbenin taze bitkisi baş ağrıtır ve gönlü döndürür. Eğer hulbeyi bal ile pişirip içseler karnı yürüte ve göğüs perdelerinde olan yaramaz hıltları çıkara ve göğüs içinde eskiden olan ağrıları giderir. Eğer göğsünde marazı olan kimesnenin sıtması yok ise hulbeden bir miktarı etli olan hurma ile pişirip sonrasında süzüp süzülmüşü içine bal katıp koyu oluncaya değin kaynatalar ve yemekten bir miktar evvelce ondan içireler, ziyade fayda eyleye. Eğer bitkisini yani otluğunu öğütüp bal şerbeti ile pişirip dışarıda ve içeride olan şişlere yakı etseler iyi devalardan ola. Eğer ununa sodyum karbonat(natrun) karıştırıp yakı etseler dalak şişini gidere. Eğer avratlar pişirip içine otursalar rahimleri ağrısını gidere ve kapanmış olan rahmi aça. Eğer hulbeyi pişirip sıksalar ve özsuyuyla başı yıkasalar saçları kıvırcık eyleye ve başta olan konağı gidere ve yaş olan uyuzları ve çıbanları kuruta. Eğer içseler akciğere vafir gıda vere. Hulbe, cimayı ziyade eder ve şiş ve yelleri indirir ve basur çıbanlarını yumuşatır. Eğer hulbeyi dövüp bozulmuş ve eğrilmiş olan tırnak üzerine vursalar iyi edip yerine getire ve sıvısı yani koyu suyu gül yağı ile soğuktan olan çatlakları ve ateş yanıklarını giderir. Yüzde olan lekeyi gidermek için olan devalara girer. Rengi güzel eder ve lekeyi giderir. Hulbenin unu soğuk hıltlardan olan büyük şişleri pişirmek için iyidir ve pişmişi rahim şişini indirir ve kuruluk sebebiyle olan güç doğurmayı kolay eder. Hulbenin taze otluğu arka ağrısına ve karaciğer ağrısına ve kavuk soğukluğuna ve sidik damlamasına ve soğuktan olan rahim ağrılarına fayda eder ve kanı ziyade eder ama ondan yaramaz hılt peyda olur ki baş ağrıtır ve gönlü döndürür. Sıcak mizaçlı kimesneye iyi değildir. Evla budur ki zararını ekşi sirkencübin ile ve mayhoş nar sormakla tedarik eyleyeler ve bitkisinden on dirhemden ziyade istimal etmeyeler. Onu dahi hindiba ile istimal edeler ve hulbe ki tohumudur bir defada beş dirhemden ziyade istimal etmeyeler.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Boy meniyi ziyade kılar soğuk şişlere fayda eder.
[Kitab-ı Tıbb]