Haşhaş / Papaver
Ak Haşhaş / Beyaz Haşhaş:Papaver somniferum var. album
Kara Haşhaş / Siyah Haşhaş (Asıl Afyon Haşhaşı): Papaver somniferum var. nigrum
Deniz Haşhaşı: Glaucium flavum ( Yellow Horned Poppy )



Haşhaş dört kısımdır: Bostanidir yabanidir denizdir köpüklüdür. Bostani olanın tohumu ak olur yabani olanın kara olur denizde olanın yaprağı ak olur köpüklü olanın cümlesi ak olur. Soğuktur kurudur üçüncüde, uyuşturucudur, uyutucudur içmek ile ve yakı etmek ile ve yoğunlaştırıcıdır (Yoğunlaştırıcı olduğu için yoğun kıvamlı/kalın eder hıltları, öylece deliklere sığmaz onun için aşağı inmez) demek ile meneder nezleyi. (Mahallin takririnde işaret vardır ki yemek dediği yoğunlaştırıcı dediğine kayıttır).
[Şerh-i Mücez Fi't-Tıb]

Ve eğer haşhaş dövüp bir parça suyla karıştırıp iki topuklarına sürseler uykusu gele.
[Hükemayı Tertibi Mualice]

Haşhaşın başını dövüp uyumayanın şakağına sürseler uyuya.
[İbda'i'l-A'raz]

Haşhaş-ı mısri: Zikrolunan. Dioskorides zanneder ki Mısır haşhaşıdır, bundan dolayı onun menfaatlerinin zikrini haşhaş babına tehir eyleriz.
Mahiyeti Hakkında: Haşhaş birkaç sınıf olur, bostani ve yabani olur ve kezalik siyah olur. Ve bir sınıfı dahi boynuzludur ve ona deniz haşhaşı derler ve onun meyvesi eğridir yani uzundur ve başta eğrilik vardır. Ve bir sınıfı dahi Herakles köpüklüsü olur. Bu mahiyet levhasında zikrolunan tercüme kalem karı olan nüshaların tercümesi idi, tab ile olan nüshada söz uzatılmıştır.
Seçimi Hakkında: Onun iyisi ve selametlisi beyaz haşhaştır. Ve vacip olur ki haşhaşın her sınıfından başları taze iken dövülüp kurs(toz/hap) edinilip hazinede hıfzoluna.
Tabiatı Hakkında: Bostani ikinci dereceden soğuk ve kurudur ve siyah sınıf üçüncü derecededir ve bazı kere üçüncüyü aşar.
Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Cümlesi haşhaş soğutucu olur ve onda muteber miktar gıdalılık olmaz. Ve siyah haşhaş yoğunlaştırıcı ve kurutucudur. Ve boynuzlu deniz haşhaşı ki onun meyvesi eğri olur, öküz boynuzu gibi olur, o sınıf haşhaş kesici ve şiddetli cilalayıcıdır ve deniz haşhaşının çiçeği göz yaralarında olan baki izleri temizler.
Şişler ve Çıbanlar Hakkında: Haşhaş sınıflarından deniz olandan harici ile sıcak çıban(humret) üzere yakı olunur.
Yaralar Hakkında: Boynuzlu haşhaşın yaprağı kirli yaralara faydalı olur ve cilası hasebiyle yarada olan fazla eti yer, kabukları düşürür; çiçeği dahi yaprağı gibidir. Ve boynuzlu haşhaş zahir yaralara aşırı cilası hasebiyle salih olmaz. Ve yabani haşhaştan zeytinyağı ile yakı edinilip yaralar üzere konulur ve o yakı yaraları söküp çıkarır.
Mafsal Aletleri Hakkında: Yabani haşhaş süt ile nikris üzere konulup faydalı olur. Ve yabani haşhaşın kökü suda suyun yarısı zail oluncaya kadar kaynatılsa onu içirmenin siyatık ağrısına(ırk-ı nesaya) faydası olur.
Baş Organları Hakkında: Uyutucudur ve hassaten siyahı uyuşturucudur, fitil ile fitil veya lavman yoluyla götürülse sakinleştirir ve uyutur ve nezleyi ve uykusuzluğu meneder. Ve eğer onunla alın üzere yakı olunsa uykusuzluk ashabı onunla faydalanırlar ve kezalik kaynatılmışı ile pansuman(natûl) olunsa onun dahi o faydası olur. Ve köpüklü haşhaştan mamul bir kadeh miktarı bal şerbeti ile içmekle kusma eylese onların midelerini temizleyip fayda eder. Ve hassaten haşhaş yağı ve gül yağı ile karıştırılarak baş yağlanıp ovulsa baş ağrısına salih olur ve bununla beraber mümkün oldukça ondan kaçınmak mümkün olur ise kaçınılır. Ve bazı kere onun kaynatılmışı şiddetli ağrısı olan kulağa damlatılıp ağrısı sakin olunur.
Göz Organları Hakkında: Haşhaş soğuk olup şiddetli ağrısı olan gözde zaruret anında kullanılır velakin göze afyon kullanımında olan tehlike bunda dahi olur.
Göğüs Organları Hakkında: Sıcak öksürüğe ve göğse nüzul eden nezlelere ve kan tükürmeye faydalı olur ve ondan yalama şurubu(le'ûk) edinilip mezkur illetlere o yalama şurubu cidden faydalı olur hususan o yalama şurubuna akasya ve keçi sakalı otu özsuyu karıştırıla. İbn Maseveyh dedi ki siyah haşhaşın tohumu göğsü temizler, ama kabuğunun halinde zahir olur ki nefesi zorlu kılar ve bilcümle tohumu nefes almayı rahatlatır.
Gıda Organları Hakkında: Mide rutubetlerine faydalıdır. Ve boynuzlu deniz sınıfının kökü su ile yarısı baki kalıncaya kadar kaynatılsa karaciğer illetlerine faydalı olur ve kezalik karnında yoğun kıvamlı/kalın hılt olanlara dahi faydalı olur. Ve köpüklü haşhaşın tohumu kusturucu olur ve yabanide dahi bu misli menfaat olduğu zikrolundu.
Boşaltım Organları Hakkında: Beyaz haşhaş ve siyah haşhaş incecik dövülüp kekremsi siyah şarap ile içirilse müzmin(kronik) ishali keser ve onun tabiatı tutucu kuvvetten hali olmaz velakin suda o kuvvet çözülür. Ve haşhaş kuvvetle kaynatılıp lavman olunsa kanlı ishale(züsentâriyâya) faydası olur. Ve tohumu bal şerbeti ile içilse tabiatı yumuşatır. Ve köpüklü haşhaşın bir kadeh miktarı bal şerbeti ile içilse kusturur. Ve köpüklünün tohumu balgamı ve ham maddeleri ishal eder. Ve kezalik Mısır haşhaşının bir nevi tohumu ağda ve şehriye içinde içirilir. Ve bostaninin tohumu bal ile meniyi ziyade eder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Cilt 2]

Cülcülânüʼl-habeş: Siyah haşhaşın tohumudur.
Haşhâş-ı ebyaz: Ak haşhaş Türkçe; ak afyon otu Türkçe; pâpâverum Latince; pâpâverî biyânkô Frenkçe. Bu haşhaş ak haşhaştır ki tepesi nar kadar büyük olur. Bunun sütü çokça afyon olmaz ve bundan afyon almazlar. Tabiatı İsa sözünce ikinci derecede soğuk ve kurudur, bazıları üçüncüde demişler. Sıcak öksürüğe fayda eder. Göğüs nezlelerine ve mide yaşlığına ve kan tükürene, velhasıl baştan inen nezlelere faydalıdır. Eğer bal ile yeseler meniyi ziyade eder. Ve tohumu susam gibi ufak tohumdur. Şerbet miktarı iki dirhemden beş dirheme değin kullanımı caizdir. Uyku getirir ve kabuğu dahi o uykuyu keser, zira keyif verir, sonra uyku getirir. Başının kabuğunun suyuna köknar derler. İbni Baytar sözü üzere haşhaşın cümlesini pişirip suyunu başa dökseler uyku getirir.

Ve haşhaş başını taze iken dövüp ve unla karıştırıp kurdeşen illetine ve sıcak şişlere vursalar fayda eder. Ve sıcak suyla pişirip suyunu kıvama getirip sonra bal ile yalama şurubu(lu'ûk) gibi edip yeseler öksürüğe ve akciğer düdüklerinde olan ziyade hıltlara ve eski ishale gayet fayda verir. Ve öksürüğe müteallik otlara ve devalara eğer bundan katsalar dahi faydalıdır. Ve kabuğunu dövüp beraberinde zamkla yoğurup nohut kadar hap edip her gece beş altı tanesini yutsalar safradan olan kanlı ishali keser. Ve kabuğunu yalnız yarım dirhem sabah ve yarım dirhem akşam yutsalar kan ishalini ve dizanteriyi(zahîri) keser. Ama dizanteri illetinde terkip bozulup yani sevda ve safra ve balgam ve kan karışıp ishalden evvel vereler ki eğer bunlar karışıp kara kara tabiatı sürerse gayrı fayda etmez. Taun illeti gibi bir illet olur, yaramazdır. Haşhaşı çok yeseler akciğeri gevşetir, illaki mastaki ve tarçın ıslah eder. Ve kökünün suyunu kaynatıp malule ve yüreğinde yoğun kıvamlı/kalın hıltı olanlara içirseler faydalıdır. Takvim sahibi sözü üzere bunun dalağa zararı vardır, illaki rezene ıslah eder. Tohumunun bedeli susam ile tatlı bademdir. Ve haşhaşın suyu yani haşhaş başı kabuğunun suyu kef babında köknar diye ve mim babında haşhaş suyu(mâʾü’l-haşhâş) diye zikrolunur.
.....
Haşhâş-ı esved: Afyon haşhaşı Türkçe; kara haşhaş Türkçe; pâpâverum nigrô Latince. Bunun çiçeği kırmızı olur. İki çeşittir. Yabani ve bostanidir. Alasına Mısır haşhaşı derler. Tabiatı üçüncü derecede soğuk ve kurudur. Bunun hassası odur ki göz yaralarını zail eder. Eğer siyah haşhaşı dövüp ve şarapla içseler eski ishali keser ve eskiden olan rahim yaşlığını giderir. Ve eğer cümlesini suyla pişirip alnına ve şakaklarına yakı eyleseler uyku getirir. Bu çeşidini dahi göz devalarına katalar, muvafıktır ve münasiptir. Minhac sözü bunun tabiatı dördüncü derece soğuk ve kurudur demiş. Ve bazıları dördüncüde nemlidir dediler, diye beyan etmiş. Ve göz ağrılarında kullanagelmişlerdir, ama zaruret olmayınca etmeyeler, zira tehlikelidir. Ve karaciğer sıcaklığına faydalıdır. Bundan yarım dirhemden iki dirheme değin caizdir. Eğer bunu yakıp kökünü gül yağıyla ve sirke ile uyuz sınıflarına sürseler giderir, ama hamamda süreler. Ve cümlesini dövüp sıcak baş ağrısı için ve güneş sıcaklığı için alnına ve şakaklarına yakı eyleseler muvafıktır ve uyku getirir. Bunun başa ve akciğere zararı vardır. İllaki rezene tohumu ıslah eder, Takvim sahibi sözü üzere zambak yağı ve nergis yağı ıslah eder.
...
Köknâr: Haşhaş başı kabuğunun suyudur. Mim babında haşhaş suyu(mâʾü’l-haşhâş) diye zikrolunur.
Mâʾü’l-haşhâş: Köknar suyu derler bir sudur. Mesela haşhaşın başının kabuğunu su ile kaynatıp ve soğutup keyif yerine içerler. Adetçe afyon ve berş ve sair keyifli macunlar ve otlar gibi keyfi vardır. Bunun tabiatı hı babında haşhaşlarda tahrir olunduktan sonra zikrolunmuştur. Nihayet işbu köknarın bir hali vardır ki eğer yaz faslında köknar içseler bedeni ve tabiatı soğutur ve eğer kış günlerinde içseler bedeni ve tabiatı ısıtır yani kızdırır. Ve suyla kaynatsalar suyu ve keyfi yoğun kıvamlı/kalın olur. Eğer ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) etmek murat eyleseler haşhaş başını ufak tefek edip soğuk su ile ovalayıp sonra saf edip içeler, keyfi dahi ona göre ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) olur. Ve keyfi eğer dengelilik üzere murat eyleseler haşhaş başını ufak tefek edip soğuk suyla ovup sonra saf edip içeler, keyfi dahi ona göredir. Ve keyif ehli olanlar ekser bunun keyfinden sefa ederler, berş ve afyon keyfine yardımcı olur derler. Acem içinde köknara gayet bağlılardır. Lakin kuruluğu berş ve biraz banotu kuruluğu kadar vardır, belki dahi ziyadedir. Ve tiryakiler afyondan kesilmek murat eyleseler cümle buna müteallik bedellerden köknar yeğdir. İşbu müfredat kitabı Allah'ın yardımıyla tamama erişip marazlar ve illetlere müteallik kitaba başlanıldığında tiryakilerden keyif nice kesilir ve usulü nicedir tafsil üzere beyan ederiz.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]


Haşhâş: Meşhurdur. Cümlesini pişirseler suyunu başa dökseler uyuta. Eğer taze iken başlarını dövseler unla karıştırıp yakı edip sıcak şişlere vursalar ve kurdeşene fayda ede. Eğer suda pişirseler su eksilinceye dek sonra süzseler bala karıştırıp kıvama getirseler yalama şurubu(lu'ûk) gibi yeseler öksürüğe ve akciğer düdüklerinde olan artık hıltlara ve eski ishale fayda ede. (Ve rahimden akan eski yaşlara fayda eder eğer suyla karıştırıp alına ve şakaklara dürtseler uykusuzluğu giderir eğer haşhaşın başını dövseler alına vursalar sıcak baş ağrısını sakin eyleye uyuta). Eğer haşhaşın tohumunu dövseler şarapla içseler eski ishale ve rahimden akan eski yaşlara fayda eder.

Eğer haşhaşın tohumunu dövseler şarapla içseler hayızı yürüte. Eğer haşhaşın yaşını dövseler alına vursalar sıcak baş ağrısını sakin eyleye, uyuta. Eğer beraberini böyle pişirseler gül suyuyla sıcak göz ağrısına vursalar sakin eyleye. Ve inen maddeyi menede. Eğer öksürük otlarına karıştırıp kullansalar fayda ede. Ve boğaza madde inmeyi defede. Eğer kabuğunu dövüp beraberini sumakla yoğursalar suyla hamur edip nohut kadar yuvalıklar eyleseler her gece onun yutsalar safradan olan kanlı ishali keser. Ve mesane yanmasına fayda ede. Tecrübe edilmiştir. (Eğer kabuğundan yarım dirhem akşam kullansalar kanlı ishali kese tecrübe edilmiştir).

Haşhâş-ı mukrin [Haşhâş-ı mukarren]: Bu bir haşhaştır ki deniz kenarında biter. Sarı çiçeği olur. Eğrice yemişleri olur, boy gibi. Bazıları buna deniz haşhaşıdır derler. Eğer kökünü suyla pişirip suyun yarısı kalınca o suyu içseler siyatık ağrısına(ırku’n-nisâya) ve karaciğer ağrısına fayda ede. Ve şol kimseler ki idrarlarında örümcek evi gibi nesne olur, ona dahi fayda eder. Eğer tohumundan bal şerbeti ile içseler içi ishal edip sulu balgam çıkara. Eğer yaprağını balla ve zeytinyağı ile yakı edip yaramaz çıbanlara vursalar gidere. İyi etler bitire. Eğer hayvanat gözüne sürme etseler gözlerindeki çıbanı gidere.
Nâr-kivü: Haşhaşın bir türlüsüdür bazıları kara haşhaştır der eğer kabuğunu budaklarından çıkarsalar kurutsalar dövseler yoğun kıvamlı/kalın çıbanlara ekseler yumuşata eğer zeytinyağıyla karıştırıp dürtseler faydası ziyade ola eğer cümlesini yakıp külünü alsalar ot ot yolsalar kıllara dürtseler döke gayrı bitirmeye eğer çile dürtseler ve gayrı izlere dürtseler gidere eğer tanesini ve yaprağını pişirseler balgami yoğun kıvamlı/kalın yelleri olan kişilere içirseler fayda ede mideden ve bağırsaktan balgamı ve yelleri gidere eğer tohumunu yumuşak dövseler bal ile karıştırıp yeseler yanmış sevdadan olan sıtmalara fayda ede ve ödeme(istiskāya) fayda eder ve soğuktan olan eski ishale fayda ede basurlara fayda ede siyatık ağrısına(ırkun-nisâya) ve yan ağrısına ve arka ağrısına fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Haşhaş: Mutlak denilince Mısır'da olan afyon otu murat olunur. Ve onun beyazı iyisidir ve kızılı ondan daha dengelidir ve siyahı fiillerde daha şiddetlidir. Ve cümlesinin çiçeği rengi gibidir. Ve bazen sarı çiçeği dahi olur. Ve onun yaprakları sert ve pürüzlü olur. Ve bir arşın kadarı uzanır. Ve bu çiçeğin yuvarlak başı olur, ortası yoğun kıvamlı/kalındır. Nar çiçeğine benzer. Ve bu çiçeğin içinde yuvarlak tohumu olur küçük. Nitekim zikri renklerde zikrolundu. Ve bazen olur ki tek bir tanesinin çokça renkleri olur. Ve zikreylediğimizin cümlesi ya yabanidir, yaprakları tırtıklı veya bostanidir. Ve haşhaşı tûba ayının sonunda ekerler imşir tamam olunca ve bermude ayında yetişir. Ve afyon ondan hasıl olur çizmek ile. Nitekim zikrolundu. Ve haşhaş soğuk ve kurudur lakin siyah olup yabani olanı dördüncüde ve beyaz olup bostani olanı birincide ve bunlardan gayrısı üçüncüde. Bu, özetledir ama tafsil ile. Tohumu sıcak ve nemlidir ikincide en doğru görüşe göre. Ve kabuğu soğuk ve kurudur. Ve ne zaman ki hepsini yaş iken dövseler uyku getirir ve rutubetleri kurutur ve şişleri eritir/çözer ve öksürüğe ve göğüs ağrılarına ve idrar yanmasına ve eski ishale ve susuzluğa keser içmek ile ve sürmek ile. Ve eğer yetiştikten sonra pişirseler yine zikrolunanlara faydalıdır lakin kuvveti zayıftır.

Ve kabuğu yine böyle fayda verir ama tohumu göğüs sertliğine ve nefes borusuna ve karaciğer zayıflığına ve böbreklere dahi faydalıdır. Ve adamı kilo aldırır(semizletir) ne zaman ki onun yemeğine sabah ve akşam devam edeler yahut un ile pişireler. Ve ne zaman ki mislince bademi ona ekleyip pişirip içseler zayıf olanları kilo aldırır(semizletir) ve böbrekleri kavi eder ve yanmayı zail eder ve kan tevellüt eder. Ve kabuğu zahiri ve parlatıcıyı az kaynamış yumurta ile keser içmek ile ve şişleri eritir/çözer arpa unu ile sürseler. Ve ne zaman ki kişniş suyunda ıslatıp hümreye ve yaralara ve temriye sürseler zail eder. Ve eğer pişirip başa dökseler baş ağrısını ve delilik çeşitlerini bersam ve malihülya gibileri zail eder. Ve çiçeği faydası büyüktür ve sürmelere dahi dahil olur gözün yanması ve yaraları için. Ve onun çok kullanımı uyku ve gevşeklik getirir. Ve onun beyazı böbreklere muzırdır. Bal ve mastaki onun ıslah edicisidir. Ve siyahının başa zararı vardır. Mercanköşk onun ıslah edicisidir. Ve çiçeğinden şerbeti yarım dirheme değindir ve kabuğundan bir dirheme değindir ve tohumundan ona değin. Ve onun siyahı zikrolunanların yarısınca. Ve bedeli: Marul.
...
Ve boynuzlu haşhaş: Bir ottur. Yaprakları olur roka gibi ve sarı çiçeği olur, budağı içinde tohumu olur boy gibi. Sıcak ve kurudur üçüncüde. Yoğun kıvamlı/kalın hıltları keser kusmak ile ve ishal ile ve ödeme(istiskāya) faydalıdır. Ve ceblehenge benzer olur. Ve bu, sarı olmakla fark olunur. Ve bu, Habeşi susamı ile. Meşhur olan yabani haşhaştır boynuzlu ve köpüklüden gayrı. Nitekim demişler.

[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Haşhâş-ı ebyaz: Ak haşhaş derler tabiatı ikinci derecede soğuk ve nemlidir ve kurudur bazıları üçüncüde demişler sıcak öksürüğe fayda eder göğüs nezlelerine ve mide yaşlığına ve kan tükürene velhasıl baştan inen nezlelere faydalıdır tohumu ufak tefek olur eğer bal ile yeseler meniyi ziyade eder şerbet miktarı iki dirhemden beş dirheme değin caizdir uyku getirir ve kabuğu dahi evvel uykuyu keser zira keyif verir sonra uyku getirir ve öksürüğe müteallik otlara ve devalara bundan katsalar dahi faydalıdır ve kabuğunu yalnız yarım dirhem sabah ve yarım dirhem akşam yutsalar safradan hasıl olan kanlı ishali keser.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]




Haşhaş uyku getirir.
[Kitab-ı Tıbb]