Abonelikler
Uygulamamızı indirin
Freed Science

Kadim Tıbbın İhyası

Özgür Tıp amblemi

Tıbbi Miras Arşivi

🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿

Mevzek - Delphinium staphisagria

Mevzek - Delphinium staphisagria — 1
1 / 1
Serbest metin
Günümüzde entele bit otu diye satılan tohumlar hiç böyle ve metinlerde anlatıldığı gibi kuru üzüme benzemiyor, nerde kaldı ki "Mountain Raisin" , dağın kuru üzümü felan olsun, nohuttan küçük olsun felan. Hazeran çiçeği diye başka delphinium çeşitleri satıyorlar, bu bit otu entele diye sattıkları da tahminimizce yine hazeran çiçeklerinin tohumunu yolluyor olsalar gerektir.

Zebîbü'l-Cebel / Mevîzec (Dağ Kuru Üzümü / Bit Otu)
Zebibü’l-cebel: Türkçede mevizec derler ve mevzek dahi derler. Bu hususta kitap sahipleri çok ihtilaf etmişler. Bazısı andız otu ve bazı bir siyah Mısır danesidir ve bazıları nezle otudur demişler, ama en doğrusu mevizecdir ki Şirazlılar mevizek derler. Mim babında zikrolunur. ...Mivizec: Yaban üzümü derler Türkçede; Arapçada zebib-i cebeli, habbü’l-ikras, mivizec-i haceri; Farsçada ve Şirazcada mivize, mivizek; Süryanicede mivizay; Yunancada istafatış; Rumcada istaftiş agriya; Frenkçe ve Latincede pasula luntaniye; Latincede bezikularis; Macar ve Nemse dilinde yezment; İspanyolcada habaras. Mivizec dedikleri yaban üzümü siyah, nohuttan küçücek olur. Bunun iyisi Mısır'da olan ve siyah ve yetişmiş ola ki mivizec-i haceri derler. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur ve yakıcı ve yiyici ve keskindir. Ve uyuzlu yaralara faydalıdır, zırnık ile biti ve sirkelerini öldürür. Eğer yemişinin on beş danesini bal şerbetiyle içseler yapışkan yoğun kıvamlı/kalın balgam kustura. Eğer ağızda çiğneseler baştan balgam indire. Takvim sahibinin sözü üzere sürme/yakı eyleseler saçkırana(da'ü’s-sa'lebe) ve sağırlığa ve ağızda olan pamukçuk(kula') hastalığına ve ağzın bozukluğuna faydalıdır. Basura dahi yakı olunsa dışarı zahir olup tımarı kolay ola. Alaca ve uyuza(cerebe) ve kabuklu uyuzlara ve haya şişliklerine faydalıdır. Eğer sirke ile gargara eyleseler diş ağrısına faydalıdır ve ezip katranla çürük diş deliğine bir yolla koysalar ağrısını sakin eder. Ve başa sürseler bitini öldürür ve kıllarını sağlam eder ve uzatır. Eğer sakız veyahut günlük ile çiğneseler çok balgam indirir ve dil dolaştığını ve ağırlığını giderir. Ve bazı tabipler bunu içmekte tehlike vardır demişler, zira mesaneye yara getirir derler, içmezden evvel kişiyi çok yürüteler derler. Bal şerbeti içip daha sonra içireler ve yemişinden on beş danesini değme adama vermeyeler, on dane kifayet eder. Şerbet miktarı bir dirhemdir demişler. Ziyadesi mesaneye zararlıdır, ancak kitre düzeltir. Bazıları dalağa ziyan eder, ancak kitre düzeltir dediler. Bunun bedeli akırı karhadır(Anacyclus pyrethrum).
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yaban üzümüdür. Mevizec derler. Eğer daneciklerini alsalar veya gargara etseler çok balgam çıkara. Ve eğer on beş danesini alsalar dövüp ezseler bal şerbetiyle içseler yoğun kıvamlı/kalın balgam kustura, evet gerektir ki yürüye, içen kişiye bal şerbeti içireler ta ki boğmacadan ve boğaz yanmasından emin ola. Eğer ezip kızıl zırnıkla veya zeytinyağıyla karıştırıp kaşıntıya ve uyuza sürtseler fayda eder. Ve diş etlerinin yaşlığını gidere. Eğer balla karıştırıp ağız ağrısına sürtseler gidere. Eğer yakı edip saçkırana vursalar kıl bitire. Eğer ezseler katranla karıştırıp ağrıyan dişin deliğine damlatsalar ağrısını sakin eyleye. Eğer başa sürtseler kıllarını sağlam ede ve uzata. Eğer sakızla ve günlükle çiğneseler çok balgam çıkara ve dil dolaştığını gidere. Bedeli akırı karhadır(Anacyclus pyrethrum). ...Mev: Dağ üzümünün köküdür. Bazıları der bir ottur ki gövdesi dereotuna benzer, yaprağı dahi ona benzer, uzunu iki arşın olur, kökleri dağılmış olur incecik. Bazısı eğrice bazısı doğruca olur, uzun olur ve iyi kokulu olur, kızdırır. Eğer kaynatsalar veya kaynatmadan ezseler içseler, mesanede ve böbrekte olan artık hıltları gidere, sidik tutulduğuna fayda ede. Eğer ezseler karıştırıp balla yeseler, midede olan yellere ve iç ağrısına ve rahim ve eklem ve göğüs ağrısına fayda ede. Eğer pişirseler kadınlar içine girse otursa adet kanını yürüte. Eğer yakı etseler oğlancıklar kasığına vursalar sidiği yürüte. Eğer fazlaca yeseler baş ağrıtır. Eğer miktarınca kullansalar ciğer zafiyetine ve soğukluğuna ve yeline fayda ede, meniyi ziyade eder içseler ve yakı edip vursalar.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Eğer dağ üzümü ki ona mevizec derler, bir miktarını ezip dahi zeytinyağıyla karıştırıp başına vursalar ağrı defede.
[Hukemayi Tertibi Mualice]
Meyvizec: Meyvizec dedikleri, beyaz üzümü siyah nohuttan geçrek olur. Bunun iyisi siyah ve yetişmiş ola ki meyvizec-i haceri derler. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur ve yakıcı ve yiyici ve keskindir. Uyuzlu yaralara faydalıdır, zırnık ile bit ve sirkelerini öldürür. Eğer yemişinin on beş danesini bal şerbetiyle içseler yapışkan yoğun kıvamlı/kalın balgam kustura. Takvim sahibinin sözü, sürme/yakı eyleseler saçkırana ve sağırlığa ve ağızda olan pamukçuk hastalığına ve ağzın bozukluğuna faydalıdır. Basura dahi yakı eyleseler dışarı zahir olup tımarı kolay ola. Ve uyuza ve kabuklu uyuzlara ve haya şişliklerine faydalıdır. Eğer sirke ile gargara eyleseler diş ağrısına faydalıdır. Ve başa sürseler bitini öldürür ve kıllarını sağlam eder ve uzatır. Bazı tabipler bunu içmekte tehlike vardır demişler zira mesaneye yara getirir derler, içmezden evvel o kişiye çok yürüteler derler ve bal şerbeti içip daha sonra içireler. Ma'ü'l-karatin dedikleri bal suyudur ki maül asel derler. Ve yemişinden on beş danesini değme adama vermeyeler, on dane kifayet eder. Şerbet miktarı bir dirhemdir demişler. Ziyadesi mesaneye zararlıdır, ancak kitre düzeltir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Zebibü’l-cebel: Dağ kuru üzümü demektir. Yaban kuru üzümü dahi derler. Yunan taifesinde dahi bu isimle malumdur. Onlar lisanında istafida agriya derler. Manası dağ kuru üzümü demektir ki zikrolundu. İbni Baytar rahimehullahu teala manası böyledir dedi. Ama dediği gibi değildir. Nebatı küçük asma gibidir, kökleri eğrilip kıvrılmıştır, budakları doğru durur, siyahlardır, beyaza meyilli çiçeği vardır. Çiçekten sonra nohut kılıfları gibi yeşil kılıflar içinde yemişi olur. Her kılıf içinde ufak ve üstü eli tırmalar rengi kızıla ve siyaha meyilli üç daneleri olur. Danelerinin içi beyazdır ve lezzeti dili bozar, keskindir. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur, keskindir. Eğer çiğneseler baştan çok balgam indire. Keza su ile pişirip suyu ile gargara etseler ve ziyade yıkayıp temizler. Ona binaendir ki bal veyahut sirke ile deri soyulduğu yere sürme/yakı etseler faydalı ola ve eğer damla sakızı ve günlük ile çiğneseler beyinde olan balgamları ziyade eritip pak eyleye ve balgam sebebi ile söz tutukluğuna fayda eyleye. Eğer on beş danesini alıp dövüp ince edip bal suyuyla içseler balgam ve diğer yoğun kıvamlı/kalın hıltları ufaklaya. İçen kimse yatmayıp yürümek gerektir. Zira eğer yatıp uyursa veyahut tek durursa boğaz ağrısına uğramak vardır. Evla budur ki birbiri ardınca üzerine bal şerbeti içireler. Bal şerbeti defalarca beyan olunmuştur. Eğer dövüp kızıl zırnık ve zeytinyağıyla karıştırıp irini olmayan kaşıntıya ve uyuza sürseler fayda ede ve başta ve bedende olan biti kıra. Yalnızı dahi gözler kirpiklerinde olan biti kırar. Eğer sirke ile pişirip gargara etseler dişler ağrısına fayda eyleye ve diş etlerinde yaramaz rutubeti gidere. Eğer bal ile karıştırsalar pamukçuğu iyi ede. Pamukçuk ağızda ve dudaklarda olan kabarıklıklara derler. Bedeni yumuşatmak için olan merhemlere girer. Eğer balgamdan saç ve sakal dökülen yere yakı etseler fayda eyleye. Eğer dövüp ezip ve katran ile yoğurup ağrısı olan diş deliğine doldursalar ağrısını sakin eyleye ve kurdunu öldüre. Ama mesaneye zarar eder ve onda çıban eder, düzeltmesi kitre iledir. Düzeltilmişinden şerbet miktarı bir miskaldir. Eğer çok kullanılsa boğaz ağrısı ve çıbanlar etmekle öldüre. İlacı budur ki kantarit dedikleri zehirli böcek ve celbeheng dedikleri ziyade müshil deva içirdikleri kimseye ilaçtan mürekkeptir yani bazı ondan ve bazısını ondan alıp ilaç edeler. Mevzek bulunmasa bedeli veznince akırı karha(Anacyclus pyrethrum) dedikleri köktür.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Erişim kontrol ediliyor…

Orijinal Tarihî Metin

Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.

Zebîbü’l-cebel, Mevzek, ميويزج bit otu Zebîbü'l-Cebel / Mevîzec (Dağ Kuru Üzümü / Bit Otu)
Zebîbü’l-cebel: Türkçe mevîzec derler ve mevzek dahı derler. Bu husûsda kitâb sâhibleri çok ihtilâf etmişler. Ba'zısı râsen ve ba'zı bir siyâh mısrî habbdur ve ba'zılar nâzle otıdur demişler, ammâ esahhı mevîzecdür ki Şîrâzîler mevîzek derler. Mim bâbında zikr olınur.
...Mîvîzec: Yabân üzümi derler Türkî; zebîb-i cebelî Arabî; habbü’l-ikrâs Arabî; mîvîze Fârisî; mîvîzek Fârisî ve Şîrâzî; mîvîzec-i hacerî Arabî; mîvîzây Süryânî; istafâtış Yûnânî; istâftîş agriyâ Rûmî; pâsûlâ lûntâniye Efrencî ve Lâtîn; bezîkûlâris Lâtîn; yezment Mâcar, Nemse; habârâs İspânya. Mîvîzec dedükleri yabân üzümi siyâh, nohûddan küçürek olur. Bunuñ a'lâsı Mısrî ve siyâh ve yetişmiş ola ki mîvîzec-i hacerî derler. Tabî'atı üçünci derecede hârr u yâbisdür ve muhrik ve ekkâl ve hırrîfdür. Ve uyuzlu yaralara nâfi'dür, zırnîh ile kehleyi ve sirkelerin öldürür. Eger yemişinüñ on beş dânesin mâ'ü’l-karâtîn ile içseler yelmeşik galîz balgam kusdura. Eger agızda çigneseler başdan balgam indüre. Sâhib-i Takvîm kavli üzere tılâ eyleseler dâ'ü’s-sa'lebe ve sagırlıga ve agızda olan kulâ' illetine ve agzuñ fesâdına nâfi'dür. Bevâsîre dahı yaku olınsa taşra zâhir olup tîmârı âsân ola. Behaka ve barasa ve cerebe ve kabuklu uyuzlara ve hâya şişlerine nâfi'dür. Eger sirke ile mazmaza eyleseler diş agrısına müfîddür ve sahk edüp katrânla çürük diş delügine bir tarîkle kosalar agrısın sâkin eder. Ve başa sürseler kehlesin öldürür ve kılların muhkem eder ve uzadur. Eger sakız veyâhût günnük ile çigneseler çok balgam indürür ve dil dolaşdugın ve agırlıgın giderür. Ve ba'zı etıbbâ bunı içmekde hatar vardur demişler, zîrâ mesâneye yara getürür derler, içmezden evvel kişiyi vâfir yürideler derler. Mâ'ü’l-karâtîn içüp ba'dehu içüreler ve yemişinden on beş dânesin degme âdeme vermeyeler, on dâne kifâyet eder. Mikdâr-ı şerbeti bir dirhemdür demişler. Ziyâdesi mesâneye muzırdur, illâ ketîrâ ıslâh eder. Ba'zılar talaka ziyân eder, illâ ketîrâ ıslâh eder dediler. Bunuñ bedeli âkırkarhâdur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Orijinal metnin devamı kilitli

Erişim kontrol ediliyor…

Yorumlar

Yorumlar yükleniyor…

Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.