Bağırsak Problemleri
Rektal Tenesmus (Zahir)
Serbest metin
Rektal Tenesmus
Tenesmus(Zahir) hastalığı: Zahir/zevr dedikleridir. Zahîrden bazısı haktır (buna sadık tenesmus (sadık zahîr) derler).
Sadık tenesmus hasıl olur ya sıcak şişten ya da safravi yakıcı hılttan ya tuzlu balgamdan ya da soğuktan ki mevziye erişir, ya da yerleşmiş sertlikten olur.
Ve bundan bazı batıldır (buna yalancı tenesmus (zahîr-i kezzab, yalancı zahir) dahi derler)
Yalancı tenesmus hasıl olur hapsolmuş kuru atıktan/dışkıdan ki bağırsak kasteder onu çıkarmaya sıkmak ile. Gah olur bu vücudun atmakta zorlandığı kuru dışkı bağırsakları sıyırır/soyar, öyleye icap eder bu durum hastanın ishal olmasını ağras sebebiyle. (Kitap notu: Ağras, bağırsakların iç yanında olan yapışkanlığa/sümüksü tabakaya derler ki Hak Teala onu halk etmiş, ta ki kuru atık ve keskin hılt bağırsak cismine zarar etmeye). O şu yapışkanlıktır ki bağırsağın içindeki tabakada olur.
Öyle olan kişinin bu durumu, bu dışarı çıkan ve atık usaresinin çıkmasının ishal yoluyla olmasını icap eder.
Öyle olana gah olur ilaç kılınır tutucular(kabız ediciler) ile o durumlarda hasta helak olur. Yani tabip yanlış yapıp ishali var sanıp tutucular/büzücüler(kabızlar) verip hasta helak olur.
Hakiki zahîr ile batıl zahîr ortasında fark budur ki:
Batıl olanda arız olur dışkı karında ve ağrı sırtta olur. Ve gah olur bunun ile bağırsak sancısı / kramp tarzında karın ağrısı(kelime:mağs) daim olur ve çıkan rutubetlerin çıkması ile zail olmaz. Ve gah olur erişir bu mağs kulunç haddine. Ve olur iştah azlığı ve kuru atığın çıkması nohut gibi ve ondan büyük zahîr halinde ya da öncesinde. Ve olur kuru gıdalar ki kurutucudur dışkıyı.
İyi hilelerdendir hakiki zahîr ve batıl zahîr ortasında farkı bilmekte çekirdekler yutmak keçiboynuzu çekirdeklerinden.
Eğer çekirdekler çıkarsa hakiki zahîrdir. Yani batıl zahîr kuru atığın hapsolmasından dolayı olduğu için yolu tıkar. Öylesine çekirdek geçmez ama hakiki zahîr böyle değildir. Onun için tıkar tıkamaz şüphesiz çekirdek geçer. Zira tıkanıklık yoktur diğer tohumlardan yutmak dahi böyledir karnıyarık otu gibi. Eğer sual olunursa dışkının eczası ortalarında küçücük yaralar olması mümkündür/caizdir ki onlardan karnıyarık otu geçe küçük olduğu için; biz deriz: Bu dediğin nadirdir. Burda zikredilen ekseriyete binaendir.
İLAÇLARI
Batıl zahîr ilacı tabiat yumuşatıla. Eğer onda hararet var ise. Menekşe şarabı misillü ve hatmi kökü suyu ve ayva çekirdeği jeli(lubaı) ile ya menekşe macunu sıcak su ile ki onda hatmi kökü ve ayva çekirdeği de kaynamış ola. Eğer tabiat tutkunluğu/kabızı güçlü ise. Ve gah ihtiyaç olur hıyarşenbe balına ve ayva çekirdeğine badem yağı ya kitre ve meyan kökü ile, eğer tabiat tutkunluğu(kabızlığı) daha da çok güçlü ise. Ve gah iktifa(yetinme) olunur onda sadece sıcak su ile eğer tabiat tutkunluğu/kabızlık zayıf ise. Yalnız içile ve oturula onda(Sıcak suda). Ve gahi ihtiyaç olur yumuşatıcı lavmanlara ve kılınır onda sarı mukl. Batıl zahîrde gıda bunlardır.
HAKİKİSİ:
Ama hakiki zahîr eğer soğuktan ise ilacı mum merhemidir(kayrûtîdir). Kayruti kayrudiden Arapçalaştırılmıştır ki mum merhemi demek ile meşhurdur. Topalak yağı ile ve sıcak veya ılık kompres(kimâd) kılına makata ve perineye(icân) ve serhe (İcan makat halkası ile husyeler ortasına derler ve serh sinirin adıdır ya sidik yoluna derler.) kızmış bezler ile ya kızmış kepek ile. (Kızmış kepeği bir keseye koyalar onun üzerine otura.) Ve oturtula sıcak suda ki onda kaynatmış olalar kimyon ve ıdhir ve papatya ve hatmi. Ve oturtula hamamın sıcak yerine ve oturtula kızmış tuğla ya kızmış keçe üzerine. Safi şarabı kimyon ile içmenin ve natul(kişinin az az organına dökülen su) kılmanın acayip faydası vardır özellikle şaraptan fayda gelir kabzetme-büzme özelliğinden ötürü.. (Kabız şarap yoğun kıvamlı ve kekre ya çok fazla ekşi olandır.)
Şu hakiki zahîr ki hararetten-sıcaklık fazlalığından ya da keskin hılttandır onun ilacı natüldür(ilaçlarla kaynatıp malul kişinin az az organına dökülen su) haşhaş kabuğundan ve hatmiden ve gül tomurcuğundan ve haps etmektir mevziye dökülen maddeyi. Yani haşhaş şarabı misillü şeyler ile maddeleri hapsetmek gerek, ta ki mevziye dökülmesinler. Dahi zahîr fitilleridir ağrı kuvvetli olunca dahi mukl merhemidir dahi mum merhemidir yaş kişniş suyu ile.
Şu hakiki zahîr ki şiştendir onun ilacı kan almaktır ve gıdayı terktir iki üç gün dahi şiş ilacıdır. (Şiş ilacı ilk başlarda maddeyi geri çeviriciler ile ve sonrasında olgunlaştırıcı/pişiriciler(münzicât) ve eritici/çözücüler(muhalliller) ile olur.)
Şu hakiki zahîr ki bağırsağa yerleşmiş bir sertliktendir onun ilacı gül yağı ve yumurta sarısı ve sarı mukldür ılık şekilde. Ve zahîrin ekserine fayda eder sıcak pansuman/kompres kılmak ve latif şekilde ısıtıp kızdırmak ve ılıkça natul etmek ve zarar eder soğuk şeyler ve her yoğun kıvamlı hılt meydana getiren.
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Tenesmus(Zahir) hastalığı: Zahir/zevr dedikleridir. Zahîrden bazısı haktır (buna sadık tenesmus (sadık zahîr) derler).
Sadık tenesmus hasıl olur ya sıcak şişten ya da safravi yakıcı hılttan ya tuzlu balgamdan ya da soğuktan ki mevziye erişir, ya da yerleşmiş sertlikten olur.
Ve bundan bazı batıldır (buna yalancı tenesmus (zahîr-i kezzab, yalancı zahir) dahi derler)
Yalancı tenesmus hasıl olur hapsolmuş kuru atıktan/dışkıdan ki bağırsak kasteder onu çıkarmaya sıkmak ile. Gah olur bu vücudun atmakta zorlandığı kuru dışkı bağırsakları sıyırır/soyar, öyleye icap eder bu durum hastanın ishal olmasını ağras sebebiyle. (Kitap notu: Ağras, bağırsakların iç yanında olan yapışkanlığa/sümüksü tabakaya derler ki Hak Teala onu halk etmiş, ta ki kuru atık ve keskin hılt bağırsak cismine zarar etmeye). O şu yapışkanlıktır ki bağırsağın içindeki tabakada olur.
Öyle olan kişinin bu durumu, bu dışarı çıkan ve atık usaresinin çıkmasının ishal yoluyla olmasını icap eder.
Öyle olana gah olur ilaç kılınır tutucular(kabız ediciler) ile o durumlarda hasta helak olur. Yani tabip yanlış yapıp ishali var sanıp tutucular/büzücüler(kabızlar) verip hasta helak olur.
Hakiki zahîr ile batıl zahîr ortasında fark budur ki:
Batıl olanda arız olur dışkı karında ve ağrı sırtta olur. Ve gah olur bunun ile bağırsak sancısı / kramp tarzında karın ağrısı(kelime:mağs) daim olur ve çıkan rutubetlerin çıkması ile zail olmaz. Ve gah olur erişir bu mağs kulunç haddine. Ve olur iştah azlığı ve kuru atığın çıkması nohut gibi ve ondan büyük zahîr halinde ya da öncesinde. Ve olur kuru gıdalar ki kurutucudur dışkıyı.
İyi hilelerdendir hakiki zahîr ve batıl zahîr ortasında farkı bilmekte çekirdekler yutmak keçiboynuzu çekirdeklerinden.
Eğer çekirdekler çıkarsa hakiki zahîrdir. Yani batıl zahîr kuru atığın hapsolmasından dolayı olduğu için yolu tıkar. Öylesine çekirdek geçmez ama hakiki zahîr böyle değildir. Onun için tıkar tıkamaz şüphesiz çekirdek geçer. Zira tıkanıklık yoktur diğer tohumlardan yutmak dahi böyledir karnıyarık otu gibi. Eğer sual olunursa dışkının eczası ortalarında küçücük yaralar olması mümkündür/caizdir ki onlardan karnıyarık otu geçe küçük olduğu için; biz deriz: Bu dediğin nadirdir. Burda zikredilen ekseriyete binaendir.
İLAÇLARI
Batıl zahîr ilacı tabiat yumuşatıla. Eğer onda hararet var ise. Menekşe şarabı misillü ve hatmi kökü suyu ve ayva çekirdeği jeli(lubaı) ile ya menekşe macunu sıcak su ile ki onda hatmi kökü ve ayva çekirdeği de kaynamış ola. Eğer tabiat tutkunluğu/kabızı güçlü ise. Ve gah ihtiyaç olur hıyarşenbe balına ve ayva çekirdeğine badem yağı ya kitre ve meyan kökü ile, eğer tabiat tutkunluğu(kabızlığı) daha da çok güçlü ise. Ve gah iktifa(yetinme) olunur onda sadece sıcak su ile eğer tabiat tutkunluğu/kabızlık zayıf ise. Yalnız içile ve oturula onda(Sıcak suda). Ve gahi ihtiyaç olur yumuşatıcı lavmanlara ve kılınır onda sarı mukl. Batıl zahîrde gıda bunlardır.
HAKİKİSİ:
Ama hakiki zahîr eğer soğuktan ise ilacı mum merhemidir(kayrûtîdir). Kayruti kayrudiden Arapçalaştırılmıştır ki mum merhemi demek ile meşhurdur. Topalak yağı ile ve sıcak veya ılık kompres(kimâd) kılına makata ve perineye(icân) ve serhe (İcan makat halkası ile husyeler ortasına derler ve serh sinirin adıdır ya sidik yoluna derler.) kızmış bezler ile ya kızmış kepek ile. (Kızmış kepeği bir keseye koyalar onun üzerine otura.) Ve oturtula sıcak suda ki onda kaynatmış olalar kimyon ve ıdhir ve papatya ve hatmi. Ve oturtula hamamın sıcak yerine ve oturtula kızmış tuğla ya kızmış keçe üzerine. Safi şarabı kimyon ile içmenin ve natul(kişinin az az organına dökülen su) kılmanın acayip faydası vardır özellikle şaraptan fayda gelir kabzetme-büzme özelliğinden ötürü.. (Kabız şarap yoğun kıvamlı ve kekre ya çok fazla ekşi olandır.)
Şu hakiki zahîr ki hararetten-sıcaklık fazlalığından ya da keskin hılttandır onun ilacı natüldür(ilaçlarla kaynatıp malul kişinin az az organına dökülen su) haşhaş kabuğundan ve hatmiden ve gül tomurcuğundan ve haps etmektir mevziye dökülen maddeyi. Yani haşhaş şarabı misillü şeyler ile maddeleri hapsetmek gerek, ta ki mevziye dökülmesinler. Dahi zahîr fitilleridir ağrı kuvvetli olunca dahi mukl merhemidir dahi mum merhemidir yaş kişniş suyu ile.
Şu hakiki zahîr ki şiştendir onun ilacı kan almaktır ve gıdayı terktir iki üç gün dahi şiş ilacıdır. (Şiş ilacı ilk başlarda maddeyi geri çeviriciler ile ve sonrasında olgunlaştırıcı/pişiriciler(münzicât) ve eritici/çözücüler(muhalliller) ile olur.)
Şu hakiki zahîr ki bağırsağa yerleşmiş bir sertliktendir onun ilacı gül yağı ve yumurta sarısı ve sarı mukldür ılık şekilde. Ve zahîrin ekserine fayda eder sıcak pansuman/kompres kılmak ve latif şekilde ısıtıp kızdırmak ve ılıkça natul etmek ve zarar eder soğuk şeyler ve her yoğun kıvamlı hılt meydana getiren.
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Rektal Tenesmus
Zevr dedükleridür. Zaḥīrden bażı ḥaḳdur (buña zaḥīr-i ṣādıḳ dirler) ḥādiŝ olur verem-i ḥārdan yā ḫılṭ-ı lāẕi-i ṣafrāvîden yā balġam-ı māliḥden yā berdden ki mevżie ire yā ṣalābet-i merkūbdan. Ve bundan bażı bāṭıldur (buña zaḥīr-i kāẕib daḫi dirler) ḥādiŝ olur ŝüfl-i yābis-i muḥtebisden ki emā ḳaṣd ider anı çıḳarmaġa ṣıḳmaḳ ile. Gāh olur ṣoyar baġırsaḳları öyleye īcāb ider marīżüñ ḳıyāmını aġrās (Aġrās cem-i ġırsdur, kesr-i ġayn baġırsaḳlaruñ iç yanında olan lüzūcete dirler ki Ḥaḳḳ Teālā anı ḫalḳ itmiş, tā ki ŝüfl-i yābis ve ḫılṭ-ı ḥādd cirm-i emāya żarar itmeye. ) ile. Ol şol lüzūcetdür ki emānuñ saṭḥı dāḫili üzere olur. Öyleye īcāh ider bu ḫāric ve uṣāre-i ŝüflüñ ḫurūcı ishāli öyleye gâh olur ilâc ḳılınur kavābız ile öyleye marīż helāḳ olur. (Yanī ṭabīb ġalaṭ idüp ishāli var ṣanup ḳavābıż virüp marīż helāḳ olur.) Farḳ zaḥīr-i ḥaḳḳ ile zaḥīr-i bāṭıl ortasında budur ki bāṭıl ārıż olur ŝüfl baṭnda ve elem ẓahrda. Ve gâh olur bunuñ ile maġṣ dāim olur zāil olmaz çıḳan ruṭūbātuñ ḫurūcı ile. Ve gâh olur irişür bu maġṣ ḳūlenc ḥaddına. Ve olur ḳıllet-i şehvet ve ḫurūc-ı ŝüfl-i yābis noḫūd gibi ve andan büyük ḥāl-i zaḥīrde yā andan evvel. Ve olur aġdiye-i yābise ki müceffifdür ŝüfli. Eyü ḥīlelerdendür zaḥīr-i ḥaḳḳ ve zaḥīr-i bāṭıl ortasında farḳ bilmekde çekirdekler yutmaḳ keçiboynuzı çekirdeklerinden eger çıkarsa zaḥīr-i ḥaḳdur. (Yanī zaḥīr-i bāṭıl ŝüflüñ yābisüñ iḥtibāsından olduġıçün sedd ider. Öyleye çekirdek geçmez ammâ zaḥīr-i ḥaḳḳ böyle degüldür. Anuñçün sedd ider itmez lā-cerem çekirdek geçer.) Zīrā südde yoḳdur ġayrı toḫmlar yutmaḳ daḫi böyledür bezr-i ḳaṭūnā gibi. (Eger suāl olınursa ŝüflüñ eczâsı ortalarında küçücük ḳarḥalar olmaḳ cāizdür ki anlardan bezr-i ḳaṭūnā geçe ṣaġīr olduġıçün; biz eyidürüz: Bu didigüñ nādirdür. Muṣannif ẕikr itdügi ekŝer bināendür.)
Ammâ zaḫīr-i bāṭıl ilācı ṭabīat telyīn olına (Eger anda ḥarāret var ise.) şarāb-ı benefşe miŝillü ve uṣūl-ı ḫaṭmī ṣuyı ve ayva çekirdegi luābı ile yā macūn-ı benefşe ıssı ṣu ile ki anda uṣūl-i ḫaṭmī ve ayva çekirdegi ḳaynamış ola. (Eger ṭabīat dutḳunluġı ḳavī ise) Ve gâh iḥtiyāc olur ḫıyārşenber aseline ve ayva çekirdegine bādām yaġı yā kitre ve buyan dibi ile. (Eger ṭabīat dutḳunluġı aḳvā ise) Ve gâh iktifâ olınur anda ıssı ṣu ile (Eger ṭabīat dutḳunluġı żaīf ise.) yalñuz içile ve oturula anda. Ve gâhī iḥtiyāc olur ḥuḳne-i leyyinelere ve ḳılınur anda muḳl-i ezraḳ. Zaḥīr-i bāṭılda ġıdā bunlardur. Ammâ zaḥīr-i ḥaḳḳ eger berd[d]
Zevr dedükleridür. Zaḥīrden bażı ḥaḳdur (buña zaḥīr-i ṣādıḳ dirler) ḥādiŝ olur verem-i ḥārdan yā ḫılṭ-ı lāẕi-i ṣafrāvîden yā balġam-ı māliḥden yā berdden ki mevżie ire yā ṣalābet-i merkūbdan. Ve bundan bażı bāṭıldur (buña zaḥīr-i kāẕib daḫi dirler) ḥādiŝ olur ŝüfl-i yābis-i muḥtebisden ki emā ḳaṣd ider anı çıḳarmaġa ṣıḳmaḳ ile. Gāh olur ṣoyar baġırsaḳları öyleye īcāb ider marīżüñ ḳıyāmını aġrās (Aġrās cem-i ġırsdur, kesr-i ġayn baġırsaḳlaruñ iç yanında olan lüzūcete dirler ki Ḥaḳḳ Teālā anı ḫalḳ itmiş, tā ki ŝüfl-i yābis ve ḫılṭ-ı ḥādd cirm-i emāya żarar itmeye. ) ile. Ol şol lüzūcetdür ki emānuñ saṭḥı dāḫili üzere olur. Öyleye īcāh ider bu ḫāric ve uṣāre-i ŝüflüñ ḫurūcı ishāli öyleye gâh olur ilâc ḳılınur kavābız ile öyleye marīż helāḳ olur. (Yanī ṭabīb ġalaṭ idüp ishāli var ṣanup ḳavābıż virüp marīż helāḳ olur.) Farḳ zaḥīr-i ḥaḳḳ ile zaḥīr-i bāṭıl ortasında budur ki bāṭıl ārıż olur ŝüfl baṭnda ve elem ẓahrda. Ve gâh olur bunuñ ile maġṣ dāim olur zāil olmaz çıḳan ruṭūbātuñ ḫurūcı ile. Ve gâh olur irişür bu maġṣ ḳūlenc ḥaddına. Ve olur ḳıllet-i şehvet ve ḫurūc-ı ŝüfl-i yābis noḫūd gibi ve andan büyük ḥāl-i zaḥīrde yā andan evvel. Ve olur aġdiye-i yābise ki müceffifdür ŝüfli. Eyü ḥīlelerdendür zaḥīr-i ḥaḳḳ ve zaḥīr-i bāṭıl ortasında farḳ bilmekde çekirdekler yutmaḳ keçiboynuzı çekirdeklerinden eger çıkarsa zaḥīr-i ḥaḳdur. (Yanī zaḥīr-i bāṭıl ŝüflüñ yābisüñ iḥtibāsından olduġıçün sedd ider. Öyleye çekirdek geçmez ammâ zaḥīr-i ḥaḳḳ böyle degüldür. Anuñçün sedd ider itmez lā-cerem çekirdek geçer.) Zīrā südde yoḳdur ġayrı toḫmlar yutmaḳ daḫi böyledür bezr-i ḳaṭūnā gibi. (Eger suāl olınursa ŝüflüñ eczâsı ortalarında küçücük ḳarḥalar olmaḳ cāizdür ki anlardan bezr-i ḳaṭūnā geçe ṣaġīr olduġıçün; biz eyidürüz: Bu didigüñ nādirdür. Muṣannif ẕikr itdügi ekŝer bināendür.)
Ammâ zaḫīr-i bāṭıl ilācı ṭabīat telyīn olına (Eger anda ḥarāret var ise.) şarāb-ı benefşe miŝillü ve uṣūl-ı ḫaṭmī ṣuyı ve ayva çekirdegi luābı ile yā macūn-ı benefşe ıssı ṣu ile ki anda uṣūl-i ḫaṭmī ve ayva çekirdegi ḳaynamış ola. (Eger ṭabīat dutḳunluġı ḳavī ise) Ve gâh iḥtiyāc olur ḫıyārşenber aseline ve ayva çekirdegine bādām yaġı yā kitre ve buyan dibi ile. (Eger ṭabīat dutḳunluġı aḳvā ise) Ve gâh iktifâ olınur anda ıssı ṣu ile (Eger ṭabīat dutḳunluġı żaīf ise.) yalñuz içile ve oturula anda. Ve gâhī iḥtiyāc olur ḥuḳne-i leyyinelere ve ḳılınur anda muḳl-i ezraḳ. Zaḥīr-i bāṭılda ġıdā bunlardur. Ammâ zaḥīr-i ḥaḳḳ eger berd[d]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.