Ilgın Ağacı, Esel, Tarfa, Normal ve Yemişli Ilgınlar, Tamarix
◈ Esel (Ilgın Ağacı): Tarfadan (ılgından) büyüktür. İyisi yenisidir ki haziranda toplarlar. Birinci derecede (evvelde) soğuktur ve bir sözde (kavilde) demişler ki sıcak ve kurudur. İkinci derecede kabızdır. Eğer şarap ile pişirseler ciğeri mutlak manada kuvvetlendirir. Ve eğer suda mazı ve nar ile pişirseler yaralarda ve Farisi hastalığında ve yiyici yaralarda cıva hapları yerini tutar. Ve onun külü dişler etini kuvvetlendirir, kirleri yıkar/temizler (cila eder), özellikle dişte olan kirleri mutlak manada keser atar. Ve eğer içseler sakal ağarmasını men eder. Onun pişirilmiş suyunu (tabihini) ya külünü zeytinyağı ile kıla sürseler muhkem eder. Ve eğer çiçeği (çiçek hastalığı) olan kimseyi onun ile tütsüleseler (buhur edeler) çiçekleri bir haftadan sonra döker (ıskat eder) ve basurları dahi döker. Ve eğer lenc ile kullansalar diş ağrısını men eder amma mideye zararlıdır. Zamk zararını giderir (muslihidir) ve şerbetinin miktarı: Pişirilmiş suyundan yarım batman ve şırasından dört okiyye (vakıyye) ve yemişinden üç dirhemdir. Ve yerine kullanılan (bedeli): Arar (ardıç) ve cevz-i sevr'dir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

◈ Esel:
Ne Olduğu: Tarfa cevizinin (ılgın yemişinin) ne olduğu kezmazektir ve ona habbu'l-esl (esel yemişi) dahi derler, zamanımızda aktarlar azbe derler. (Tarfa cevizi, bahçede yetişen ılgın ağacıdır ve esel beyaz ılgındır).
Tabiatı: Hararette (sıcaklıkta) mutedil gibidir yahut birinci derecenin evvelinde sıcaktır ve kurutması birinci derecenin sonunda olur ve birinci derecenin üstünde olur. Bir kavmin sözüne göre birinci derecede soğuk olur.
Fiilleri ve Havası: Kan akmasını kesmekte iyi bir devadır.
Baş Organlarında: Diş ağrısı için sirke ile ağızda çalkalanır (mazmaza olunur).
Gıda Organlarında: Bazıları dediler ki tarfa cevizi su ile ve sirke ile pişirilse dalak sertliğine faydalıdır.
Tarfa: Türkçe lisanı üzere ılgın ağacı derler.
Ne Olduğu: Dioscorides dedi ki tarfa bilinen bir ağaçtır, duran sular (göl) kenarında olur, onun yemişi görünüş olarak çiçeğe benzer ve kıvamda ağaç yosunu (üşne) kıvamına benzer. Ve Mısır ve Şam'da tarfanın bahçede yetişeni (bostanisi) olur ve bahçede yetişeni her yönden yabani olana (berrisine) benzer lakin bahçede yetişeninin meyvesi mazıya (afs) benzer ve dili büzmekle diş kamaşması (ağrısı) meydana getirir. Ve göz devalarında ve ağız devalarında mazı yerine kullanılır. Ve kan tükürene muvafık olur ve ishale dahi muvafık olur eğer içilirse.
Havası (Özellikleri): Kabızlığı ve yıkayıcılığı/temizleyiciliği (cilası) vardır, bununla beraber kurutması şiddetli değildir. Tarfa suyu dahi yıkayıcı (cali) ve kurutucudur ve yıkaması (cilası) kurutmasından çoktur ve kurutması kabızlık iledir, amma tarfanın yemişi şiddetli kabızdır. Ve tarfada azıcık bir miktar hafiflik (letafet) vardır ki o hafiflik yeşil olan mazıda yoktur, öyleyse tarfa, inceltmekten başka fiillerde mazı makamına geçer ve doktorlar mazıya bedel olmak üzere kullanırlar.
Zineti: Biti çok olan kimseler tarfa suyu ile yıkanır, bitleri öldürür.
Yumru, Tümörler (Evram) ve Sivilcelerde: Gevşek ve balgami şişlere tarfa yaprağı ile yakı olunur.
Çıbanlar ve Yaralarda: Tarfanın tütünü (duhanı) rutubetli yaraları ve çiçek hastalığını kurutur. Ve tarfanın dövülmüşü ve külü ateş yanığına ve rutubetli yaralara ekilir ve yemişi ve külü zorlu yaraları kurutur ve fazla (zaid) eti yer (ekl eder).
Baş Organlarında: Yaprağının pişirilmiş suyu şarap ile ağızda çalkalansa (mazmaza olunsa) diş ağrısına faydalı olur ve diş aşınmasına/çürümesine dahi faydalı olur, özellikle meyvesi ziyade faydalı olur.
Nefes Organlarında: Eski (müzmin) nefes darlığı (astımı) olan kimseye tarfanın özellikle yemişinin faydası olur.
Gıda Organlarında: Dalları sirke ile pişirilip ve iyice ezilip (müherra) eriyince kaynatılsa dalak üzerinde afeti olan kimse yakı eylese faydalı olur veyahut yaprağı ve dalları şarap ile pişirilip dalak hastasına içirilse faydalı olur. Ve tarfadan su kabı yapılıp dalak hastası olan kimse kullansa faydalı olur.
Nefz (Atım) Organlarında: Tarfanın eski ishale faydası olur. Rahimin akıntısı için hatunlar tarfanın pişirilmiş suyunda oturtulur. Ve tarfanın yemişi rahim akıntısı için vajinal fitil olarak kullanılır (ihtimal olunur) ve yine rahim akıntısı için meyvesi içilir. İbn Kütbi'nin esel resminde yazdığı üzere meyvesi çiçeksiz nohut miktarı ve nohuttan büyük ve küçük olur ve onun içinde birbirlerine bitişik ve yapışık tohumlar olur ve o tohumlara esel yemişi (habbu'l-esl) denir. Ve bu beyandan zahir olur ki tarfanın yemişinden murad o tohumlar olur, zira esel tarfanın büyük sınıfıdır.
Zehirlerde: Sarıkız örümceği (rüteyla) sokana meyvesinin faydası olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

◈ Esel: Türkçe yemişli ılgına derler. Bu bir büyük ağaçtır. Yeşil budakları olur kızıla mail yaprakları da yeşil olur, tadı ılgın yaprağına benzer evet çiçeği olmaz yemişleri nohut kadar olur sarıya mail olur. Soğuktur, kurudur. Kaçan kökünü pişirseler şarapla ya sirkeyle ciğeri ağrıyana içirseler begayet (son derece) fayda ede. Ve dişler ağrısını gidere. Ve dahi kan tükürmeye fayda eder. Kaçan içseler içi kabz eyleye. Ve içten giden kanları tuta. Ve dahi yemişini yumuşak dövseler çıbanlara saçsalar artık etleri gidere. Ve dişler dibine ekseler sallanmasın (ırganmasın) muhkem ede. Ve eti yenmiş olanı gidere. Ve dahi yemişini pişirseler geceden sabaha değin gayet sıcak suda ıslatsalar suyundan sarılık düşen kişi içse sarılığı gide, benzi begayet (son derece) hoş ola. Eğer oğlancıklara içirseler kustura. Ve midelerini azmış hılttan (maddelerden) arıta. Ve şol sulu uyuz olan kişilere suyun içirseler ve kurusun yumuşak dövseler ol uyuza ekseler begayet (son derece) fayda ede. Ve dahi arık (zayıf) kişiler bunun yemişini kaynatsalar içseler begayet (son derece) semireler (kilo alırlar). Yolu budur ki, yedi gün birbiri ardınca bunun suyundan içseler ondan sonra yedi gün dahi soğutucu ve yaş eyleyici haplar yeseler ondan sonra sığır ayranı içse bir nice gün, ondan sonra kitreyi yumuşak dövseler beraber şeker katsalar yedi gün her günde iki dirhem yeseler ondan sonra simit ekmeği yeseler begayet (son derece) semireler. Ve benizlerini begayet (son derece) gökçek (güzel) eyleye. Ve dahi şol kişi kim midesinde yaramaz hıltlar (maddeler) olsa kaynatsa suyun içse midesini arıta. Ve mideyi kuvvetli eyleye. Ve eski ishallere fayda eder. Ve kanı kese. Ve hayız kanın dahi kese ki, daim akar ola. Ve suyunu beraber şekerle kıvama getirseler içseler her sabah bir kaşık ılıcak suyuyla içse dalak ve bağırsaklar zahmetin gidere. Hekim der ki, bu yemişe şimdiki zamanda palamut yemişi derler. Eğer dövüp yakı eyleseler madde inen uzuvlara vursalar kuvvetli eyleye. Ol yere madde inmekten men eyleye. Eğer üç dirhem dövseler begayet (son derece) ishal olan kişiye yedirseler anında tuta. Ve dahi bu ağacı bir evde tütsüleseler ol evde olan kişiler kabarcık çıkarmaktan emin olalar. Ve dahi bu ağacın külünü yakı eyleseler makat çıktığına vursalar begayet (son derece) fayda ede. Ve taze yaraya veya gayrısına bu ağacın külünü ekseler anında iyileştire (hoş eyleye). Denenmiştir. Hekim der ki, bunun yerine kullanılan (bedeli) mazıdır derler.
[İbni Baytar - El-Cami' li-Müfredati'l-Edviye ve'l-Ağziye]

◈ Esel: Yemişli ılgındır. Meyvesinin tabiatı üçüncü derecede soğuk ve kurutucudur. Sahibul Akakir'in sözüne göre eski ishale ve göğüs ağrılarına ve kan tükürenlere faydalıdır. Calinus'un sözüne göre ciğer tıkanıklıklarını (süddelerini) açar ve ciğere kuvvet verir ve bağırsakta meydana gelen sıyrıntıyı (sahcı) giderir ve bağırsak düğümlenmesi (ilavus) ki bağırsak bağlayıp sancılanmaktır, ona dahi faydalıdır. Ve bal ile içseler aklı ziyade eder ve dalak ağrısına muvafıktır. Fules'in sözü üzere saçkıran hastalığına (daü's-sa'lebe) ki kılları düşmüş ola, bal ile içirseler kıl bitirir. Erbiyasus'un sözü üzere bunu bal ve rezene suyu ile macun gibi edip kulağa damlatsalar kurtlarını kırar. Yuhanna'nın sözü üzere diş dipleri kamaşmasına ve ağızda olan sivilcelere gayet faydalıdır. Şerbetinin miktarı on iki dirhemdir. Ziyade kullanılsa beyin sinirlerine ziyan eder, ancak badem yağı ve kabak yağı zararını giderir.
Cezmazec (Ilgın yemişi): Yemişinin tabiatı birinci derecenin başlangıcında sıcak ve sonunda kurudur. Bazıları birinci derecede (evvelde) soğuk demişler. Eğer buruna püskürtseler kanını keser. Ve suyla sirke ile pişirip dalak üzerine yakı eyleseler faydalıdır. Ve akciğer yaralarına faydalıdır. Şerbetinin miktarı iki dirhemdir. Kan tükürenlere ve eski ishale ve avratların rahim rutubetine ve sarılığa fayda eder. Ve böğ (zehirli örümcek) ısırdığına yakı etseler faydalıdır. İshak'ın sözü üzere başa zararı vardır, ancak zuku zararını giderir. Bunun bedeli yarım ağırlığı (vezni) kadar nar kabuğudur ve yarım ağırlığı kadar kızıl anzeruttur.
Tarfa (Ilgın ağacı): Ilgın ağacı birkaç çeşit olur. Tabiatı soğuk ve kurudur, bazıları sıcak demişler. Yemişinin ziyade kabızlığı vardır. Bunların suyunu başa ve bedene dökseler bitleri öldürür. Eğer kökünden ve yaprağından ve yemişinden sirke veya şırayla içseler dalağa faydalıdır. Ve ağızda çalkalasalar (mazmaza eyleseler) diş ağrısını gidere ve dişleri muhkem ede. Ve eskiden rahimden akan yaşlık için avratlar suyunda otursalar faydalıdır ve yakıp külünü rahimde götürseler dahi rahim yaşlığına muvafıktır. Ve külünü sulu, akar yaralara ekseler kurutur ve ateş yaktığına dahi fayda eder. Eğer tütünü (duhanı) nezleye (zükam nezlesine) ve çiçek ve kabarcık çıkaranlara gayet faydalıdır. Ve kökünü kaynatıp cüzzam illeti başlangıçlarında suyunu içireler, gaflet olunmaya, gayet faydalıdır. Ve eğer kabil olursa ılgın ağacından bardak veya çanak veyahut fincan ettirip kuluncu olanlar ve eğer cüzzam olanlar ondan su içseler ziyade faydalıdır. Ve bunun tütünü soğuk şişlere dahi muvafıktır ve boğaza sülük yapışsa sülüğü düşürür. Ve yemişini içseler İbni Baytar'ın sözü üzere ishale ve kan tükürenlere ve rahim yaşına ve sarılığa, zehirli canavarlar soktuğuna fayda eder. Ve yakı edip balgami şişlere vursalar fayda eder. Eğer külünü yaş çıbanlara sürseler fayda eder. Ve bunun kökünü kaynatıp kızıl üzüm ile birkaç defa suyunu içseler dalağa ve ciğere ve cüzzama fayda eder. Eğer vakitsiz hayız kanı gelse bundan tütsü edeler ve basurlara üç kere sürseler giderir. Bunun beyin sinirlerine ziyanı vardır, ancak zambak ve nergis yağı zararını giderir. Ilgının şerbet miktarı üç dirhemdir. Ve göz devalarında bedeli mazıdır.
Azbe (Ilgın yemişi): Bu ılgın yemişinin kuvveti mazı kuvvetine benzer amma soğukluğu mazıdan azdır. Tabiatı birinci derecede soğuk ve ikinci derecede kurudur, kabızlığı kuvvetlidir. Ve diş kamaşmasına ve ağızda kula yani sivilceler olsa gayet faydalıdır.
Ilgın yaprağı: Kurudur ve kabızdır ve temizleyicidir. Eğer pişirip dalak üzerine koysalar veya suyunu dökseler faydalıdır ve diş kamaşdığına dahi faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

◈ Ilgın Ağacı: Tabiatı soğuk ve kurutucudur. Bazıları sıcak demişler. Yemişinin ziyade kabızlığı vardır. Yaprağıyla yemişiyle ağacının suyunu alıp başa ve vücuda döküp onunla yıkasalar biti kırar. Bu tamamını sirke ile kaynatıp içseler dalağa faydalıdır. Yakıp külünü rutubetli yaralara ekseler kurutup iyileştirir ve kökünü kaynatıp cüzzam hastalığının başlangıçlarında suyunu içseler gayet faydalıdır.
[Lehçetü'l-Lügat]

◈ Tarfa: Ilgın ağacıdır. Eğer yemişini içseler eski ishale ve kan tükürmeye ve rahimden akan yaşlara ve sarılığa ve zehirli canavarlar soktuğuna fayda ede. Eğer yakı etseler balgami şişlere vursalar fayda ede. Eğer yaprağını pişirseler şarapla içseler dalak şişini gidere. Eğer ağızda çalkalasalar (mazmaza etseler) diş ağrısına fayda ede. Eğer kaynatıp suyuna girse otursa rahimden akan yaşları kese. Eğer suyunu gövdeye sürseler bitleri öldüre ve dahi oğlancıklar gövdesine dahi fayda ede. Eğer yaş çıbanlara, eğer kökünü kaynatıp kızıl üzümle bir kaç gün içseler cüzzam alametini giderir. Eğer tütsü eyleseler soğuk şişlere fayda ede ve hayız kanının vakitsiz indiğini men ede. Eğer üç kere basurlara sürseler gidere. Eğer ağacını tütsü etseler boğaza yapışan sülüğü düşüre.
[İbni Baytar - El-Cami' li-Müfredati'l-Edviye ve'l-Ağziye]

◈ Tarfa: Özellikle sulu dağlarda çok bulunur. Kabuğu kızıl ve yaprakları ince olur. Yabani olanının yemişi olmaz ve bahçede yetişeninin (bostani) yemişi olur mazı gibi. O, ikinci derecede sıcaktır ve onda kurudur veya üçüncü derecededir. Pişirilmiş suyu rutubetleri kurutur mutlak manada ve ağızda çalkalamak (mazmaza eylemek) ile diş ağrısını sakin eder ve göğüs ve böbrekler hastalıklarında bal ile içmek ile. Ve külü kanı tutar her nice olursa ve rahme şifa verir ve günlük (sündürüs) ile tütsülemek (buhur eylemek) basurları yok eder ve çiçeği ve bedende olan yaracıkları kezalik döker (sakıt eder). Ve eğer pişirip ve bedeni onunla yıkasalar bitleri öldürür. Ve ağacının pişirilmiş suyu şarapla dalağı ve sarılığı ve tıkanıklıkları ve cüzzamı yok eder. Denenmiştir. Ve o, böbreklere zararlıdır. Kitre zararını giderir. Ve şerbetinin miktarı: Yüz otuza değindir. Ve yapraklarından dört dirhem ve yemişinden iki dirhem. Ve yerine geçen (bedeli): Ilgın ağacı.
Azbe: Ona becem ve kezmazek derler. O, ılgın ağacının yemişidir. Ve iyisi kızılı ve yuvarlak olanıdır. O, ikinci derecenin sonunda sıcaktır. Kanı tutar mutlak manada ve ishali kaçan ki bazı killer ile kavursalar nezleleri ve diğer yabancı rutubetleri kezalik yok eder ve astımı ve baş ağrısını ve mide zayıflığını ve ciğeri ve dalağı ve uyuza bağlı kaşıntıyı (cerebi ve hikkeyi) içmek ile ve sürmek ile. Ve eğer sandal ve pelin otu ile muhkem pişirip, sonra süzüp, şeker ile kıvama getirip o, bir şurup olur ki iştah açmada bir şey ona beraber olmaz. Ve organları kuvvetlendirir ve diş ağrısına ve dişler etinin gevşemesine faydalıdır. Ve eğer gül suyunda ıslatıp göze damlatsalar göz yaşarmasını ve kirpik dökülmesini ve göz kaşıntısını/uyuzunu keser ve kirpikleri kuvvetlendirir ve gözü parlak (rüşen) eder ve her ne şekilde kullansalar dalaktan halas eder ve zehirleri yok eder. Ve bazen olur ki ishali kesmede nar çiçeği ve ayvayı ona eklerler. Ve o, başa zararlıdır. Ve duku zararını giderir. Ve şerbetinin miktarı: İki miskale değindir. Ve bedeli: Mazı ya narın içi. Ve derler ki o, tecrübe ile semiz eder (kilo aldırır).
Kezmazek: Kızıl çubuklardır kök boya (füvve) gibi lakin yapışıcıdır zamk gibi. İkinci derecede sıcaktır ve ikinci derecede veya birinci derecede rutubetlidir. Mideyi kuvvetlendirir ve diğer ilaçları ıslah eder ve bedeni taze tutar, hatta demişler ki o, sığırın harzesinden daha iyidir semiz eylemekte ve kan üretmede amma akciğere zararı vardır. Kitre zararını giderir. Ve şerbetinin miktarı: Beşe değin. Ve bedeli: Hindistan cevizi (narcil).
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

◈ Ilgın Ağacı: Şarap ile (sücile) kaynatıp ağızda çalkalayınca (mazmaza edince) diş ağrısını gidere, dişin dibinin etleri harab ola ve ağızda çıbanlar ola çiğneyince iyi eder.
Ilgın Yemişi: Soğuktur kurudur. Bel ağrısı kim sıcaktan ola bala katıp yiyince fayda eder ve bağırsaklar kim baş (bart/sivilce çıkması - Hastalık hakkında ayrıntılı bilgi için baş / bart çıkması bölümüne bakılsın) ola giderir.
Ilgın Ağacı: Bir çanak eyleyip içinden yiyecek yese ve su içse kalp çarpıntısına (hafakana) büyük fayda eder.
Ilgın: Muhammed İbn-i Zekeriyya der ki, o soğuk ve kurudur, boğazdan kan geldiğini giderir ve ılgın kökü ateş yanığına büyük fayda eder.
[Kitabı Tıbb - Kitabı İbn Baytar 2]

Ilgın Ağacı (Gez / Yalğun)
Acemler gez derler, Türkçe yalgun derler, dört sınıftır. Biri insan(adem) boyu kadar olur, yaprağı servi yaprağına benzer. Biri budur ki ondan daha Hafif(latif) olur, yaprağı az ve ak çiçeği olur. Biri budur ki çiçeği ve yemişi olmaz. Biri büyük ağaçtır ki ona esl derler. Onun ağacından yapılan çanaklarda bekletilen suyu dahi ve kaynatılmışı(matbuhu) dalağa fayda eder, ve kaynatılmışı ağız çalkalamak(mazmaza etmek) ile dişler ağrısına fayda eder dahi rahmin kronik(müzmin) akmasına onda oturmak ile fayda eder. Ve yemişi ağız devalarında, kan gitmeye ve kronik ishale kullanılır ve kabuğu buna fayda eder (Zira kabuğunun fiili yemişinin fiili gibidir).
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]