Menengiç (Meneviş / Pistacia Terebinthus) Ve Sakız Ağacı

Sıcak ve kurudur, kuruluğu ikinci derecededir. Isıtır ve yumuşatır, olgunlaştırır/pişirir(munzic) ve temizler ve rutubet verir. Ve bunda tutuculuk/büzücülük(kabız) vardır ve kuvvetli yıkayıcılık/cila etme vardır. Ve açıcıdır/fethedicidir(müfettih) ve bedenin derinliğinden çeker/emer ve cinsel kuvveti tahrik eder. Ve bunun zamkı şişlere faydalıdır ve merhemlere konulur ve yüz yarıklarına fayda eder ve uyuzu yıkar/temizler. Ve bunun yağı (bunun yağı badem yağı gibi kendisini sıkmak ile çıkar) yorgunluğu, felci ve ağız yamulmasını(lakve) men eder ve karnı yumuşatır.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Leblâbü’l-mastakî: Kadınların sakıza koydukları çatlambak dedikleri kızıl habbeciklerdir. Bunun çiçeği ve tohumu ve kökü sıcak ve kurudur, açıcı/fethedicidir(müfettih), hazmedicidir ve ishal edicidir. Eğer çiçeğinin haşlamasını zehirlere verseler faydalıdır. Ve frengi marazına dahi eğer kökü, eğer yaprağı ve eğer tohumu diğer sâlsapârîle dedikleri devadan yeğdir derler. Ve Matyol nam müfredat ashabı bunun kökü sâlsapârîledür der ve çokça taaccüp edip sâlsapârîleyi pahalı alırlar ve kendi vilayetlerinde çokça bulunur ve "ben tecrübe eyledim sâlsapârîleden dahi yeğ bulup şu an bununla amel ederim" der. Ve karaciğer tıkanıklığından olan hummalara bunun suyu gayet faydalıdır. Ve tohumunu kavurup buçuk dirhem kadarını içirseler idrar zorluğuna faydalıdır ve solucanları öldürür. (Yukarıdaki paragraf bir ihtimalle de çitlembiğe değil Smilax aspera'a ait olabilir. )
Zarv: Sakız ağacıdır, mastika(Damla sakızı) ağacının bir çeşididir, sakızı acı ve ufak olur. Muhammed Temimi sakız ağacıdır der, velakin yemişi olan mastika ağacı bir çeşit olur. Bazıları bu zamktır derler, Yemen'den ve Kabe'den gelir derler. En büyük ihtimaldir ki sakız ağacının bir çeşidi ola. Ve Rum ve Frenk tabiplerinin resimli kitaplarında zarv ağacı sakız ağacının bir çeşididir der. Bu ağacın sakızı ufak ve acı olur derler. Ve İhtiyarat sahibi dahi meneviş ağacı çeşidindendir demiş. Vakıada sakız ağacı, yani mastika ağacı çeşidindendir, zira resimli kitapta asıl sakız ağacı budur demişler. Kitap müelliflerinin vilayetinde sakız olmaz, ihtilaf eyleseler caizdir. İbni Baytar sahibi der ki zarv ağacı meşe ağacı gibi olur ve yemişi salkım salkım olur der. Vakti eriştiğinde yaprağı ve yemişi kızıl olur, bu takdirce yine sakız ağacı çeşidinden olmak lazım gelir. Ama bazıları zarv ağacı Yemen dağlarında olur, meşe ağacına benzer ve zamkına kemkâm derler, kuvveti laden kuvvetine benzer demişler. Velhasıl zarv ağacı sakız ağacı çeşidindendir. Ve Muhammed Temimi mastika ağacıdır diye tasrih edip tabiatı üçüncü derecede sıcak ve birinci derecede kurudur der. Ve İbni Baytar'ın sözü üzere ikinci derecede sıcak, birinci derecede kurudur. İhtiyarat'ın sözü üzere üçüncü derecede sıcak, birinci derecede nemlidir. Cila edici-yıkayıcı, eritici/çözücü(muhallil) ve çekici/emicidir, hatta bedenin derinliğinden çeker/emer. Yağının tutucu/büzücü(kabız) kuvveti vardır, yani yürek ishal olup boşansa tutar ve balgami yelleri dağıtır ve kabız eder ve ağrılarına fayda eder ve sancı illetine dahi faydalıdır; hem içip hem yakı/sürme edeler, ağız ağrısına dahi faydalıdır. Eğer yaprağını yağı ile pişirip kulağa damlatsalar ağrısını sakin eder ve eğer su ile kaynatıp o sudan gargara eyleseler diş diplerini muhkem edip balgamı yok eder. Eğer budaklarının ucundan kaynatıp suyundan yirmi dirhem içirseler balgamı güçle kusturur. Eğer bunun külünden sünnet cerahatine ve gayrı cerahatlere ekseler iyileştirir. Bunun zamkından şerbet miktarı bir buçuk dirhemdir. Bundan çok kullanılsa baş ağrısı getirir, ancak gül yağı ve kâfur ıslah eder. Bunun bedeli çitlenbiktir ve Yemen zarvısının bedeli Endülüs zarvısıdır. Ve Sahib-i Takvim'in sözü üzere budağının külü kirpikleri bitirir. Bunun yağı mesaneyi ve böbreği ısıtır, idrarı söktürür ve taşları eritir/çözer ve yemişi ishale faydalıdır. Yağı mide ve gayrı şişlerine, cümlesine faydalıdır. Ve suyu basurlara faydalıdır, ama mideye zararlıdır, ancak tabâşîr ıslah eder.
Menengiç yemişi
Habbüʼl-hazrâ: Meneviş ağacı yemişidir Türki. Bostanisine butm ve bir çeşidine habbetüʼl-hazrâ derler. Butm Arabi ismidir. Meneviş ağacı üç çeşit olur. Birinin yemişine butm derler. Kabuğu vardır, fıstık gibidir. Bir çeşidinin yemişine Şam fıstığı(Antep fıstığı) derler. Ve birinin yemişine çitlenbik derler, yuvarlak yeşil tanelerdir. Bunların yemişleri yağlı olur. Kuvvetlendiricidir. Eğer yemişlerinin, eğer yapraklarının, eğer zamklarının tabiatları birbirine muvafıktır. Ve üç çeşidi dahi olur, bir çeşittir. Ama yabani çeşidinden mastika alınır, iki çeşidinden alınmaz. Menengiç çalısı derler. Asıl çitlenbik dediklerine darû-yı zarv derler. Zad babında zarv diye zikrolunur. Geldik butm yemişine ki Farsçada ban derler. En iyisi yeşil, büyük ve taze olmaktır. Tabiatı üçüncü derecede, bazılarınca ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bazıları harareti kuruluğundan ziyade ziyadedir dediler. Sıcak mizaçlıların midelerine muvafık değildir, geç hazmolup az gıda verir. Ama göğsü ve böbreği tahsin eder ve idrar söktürür, cinsel şehveti tahrik eder. Böğü sokmuş kişilere bunu şarapla veya sirke ile içirseler faydalıdır. Ciğeri temizler ve soğuktan olan dalak ağrısına faydalı, balgami mizaca münasiptir. Öksürüğe, felce ve yüz felcine(lakveye) faydalıdır. Ve bundan çıkardıkları yağdan dahi yakı edeler ve zatülcenbe dahi yakı edeler. Ve dallarından yakıp saçkırana(dâ'üʼs-sa'lebe) sürülse kıllarını bitirir. Yaprağını kurutup ve dövüp saçkırana yakı olunsa faydalıdır. Ve zamkının faydası mastika faydasına yakındır. Sad babında zamkı zikrolunur. Ama habbetüʼl-hazrâ baş ağrıtır. Bazıları ağızda yara peyda eder derler, yemek iştahını giderir. Ancak sirkencübin ve ekşi yemiş rubbları ıslah eder. Sahib-i Minhac'ın sözü kitre ıslah eder, Sahib-i Takvim'in sözü menekşe hamiresi ıslah eder. Bulunmazsa ceviz içi ve kendi kadar Şam fıstığı ve yarım vezni kadar badem içi bedeldir dediler.
Kemkâm: Bazıları zarv ağacıdır dediler. Zad babında zikrolunmuştur. Ve bazıları zarvın kabuğudur dediler ama Basri'nin sözü üzere zarvın zamkıdır. Şeyh Davud'un sözü üzere buna hassalubân-ı câdî derler, der.
Varak-ı habbetü’l-hazrâ: Meneviş ağacı yaprağıdır. Üçüncü derecede sıcaktır ve tutuculuğu/büzücülüğü(kabız) gayet şiddetlidir, kurutuculuğu dahi vardır. Tazesi ve kurusu böyledir. Meneviş ve Şam fıstığı yaprağı, üç çeşidi dahi bir tabiattadır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Butum: Meneviş ağacına derler. İdrarı yürütür. Dalağa fayda eder. Eğer yemişini yeseler mideye yaramazdır. Kızdırıcıdır. Cinselliği kuvvetli eder. Geç hazmolur. Balgamları giderir. Ve iştahı giderir. Ve göğsü kızdırır. Ve öksürüğe iyidir. Ve böbreği kızdırır. Yüz felcine(lakveye) ve felce iyidir. Evet, baş ağrıtır. Ağız zahmetini getirir. Sirkencübin ıslah edicisidir. Ve hayız kanını yürütür. Ve basur kanını yürütür. Ve mesaneyi arıtır. Ve böbreği semirtir. Ve yelleri dağıtır. Eğer külünü yakı eyleyip saçkırana(dâü's-sa'lebe) vursalar kılını bitirir. Ve yaprağını kurutsalar, ezip başa vursalar kılları uzatır, bitirir ve iyi eyler.
Zarv [Zırv]: Dağlarda biter bir ağaçtır. Meşe ağacı gibi yoğun ağaçtır. Yemişi meneviş yemişi gibi salkım salkım olur. Vakti erse yaprağı da yemişi de yumuşar. Kızılca olur. Yemişini dövseler yağını çıkarsalar, içseler balgamı ve yelleri dağıtır. Ve içi tutar/büzer(kabız eder). Ve ağız ağrısına fayda eder. Eğer yaprağını yağıyla pişirseler kulağa damlatsalar ağrısını sakin eder. Eğer suyla kaynatıp suyunu ağızda gargara etseler diş diplerini muhkem edip balgamı yok eder. Eğer budaklarının ucundan alıp kaynatsalar yirmi dört dirhem suyunu içseler güç ile mideden balgamı kusturur. Eğer yapraklarının tazesini yandırsalar külünü suyla karıştırıp pişirip süzseler otuz altı dirhemini gözü ve kasığı ağrıyan kişiye içirseler fayda eder. Eğer ağacının kömürünü cerahate ekseler iyileştirir ve sünnet olan oğlancıkların cerahatine ekseler iyileştirir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Meneviş sakızı öksürüğe faydalıdır. Habbetü'l-hazrâ şişliği(veremi) eritir/çözer(tahlil eder). Eğer meneviş yağını bal ile karıştırıp yeseler cinselliğe kuvvet eder.
[Kitab-ı Tıbb]