Eski metinlerde pek çok şeye burçak denilmiş veya burçak bahsinde verilmiş o yüzden bu makaleyi birkaç bölüme böldük.

1- GERÇEK KİRSENNE / BURÇAK (Vicia ervilia)
Burçağın tabiatı kötü ve yoğun kıvamlı/kalındır(galizdir). Ama buzağılara aşırı fazla kilo aldırır(gayet yavuz semizletir).  
[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]


Mahiyeti Hakkında: Bazıları dediler ki burçak (kirsenne), kroton tohumundan (habbü'l-mülûk) daha küçük bir tohumdur; mercimek hacmindedir lakin yassıltılmış ve düz değildir, aksine köşelidir (mudalla') ve rengi toprak rengi ile sarı arasındadır. Tadı maş fasulyesi ve mercimek gibi olur ve sığırlar onu ot/yem olarak tüketir (i'tilâf). Huzistanlı hekimler onun tohumunun ayva çekirdeğine benzediğini iddia ettiler. Bana göre burçak, melik dedikleri tohumdur, bilhassa yabanisinin habbü'l-melik olduğu kesindir. Rengi denildiği üzere sarıya çalan beyazdır ve bazen kırmızı da olur. Dioscorides dedi ki burçak, yaprağı ince ve tohumu kadehciklerde/kılıflarda (akmâ') olan küçük bir ot türüdür.
Tabiatı Hakkında: Birinci dereceden ikinciye varıncaya kadar sıcak ve ikinci derecede kurudur.
Eylemleri ve Özellikleri Hakkında: Açıcıdır, temizleyicidir (câlî) ve kötü bir hıltı vardır. Onun ıslah edilmesi, acı baklanın (türmüs) ıslah edilmesi (suda bekletilerek toksininin alınması) gibidir. Onda beyaza çalanların tedavi ediciliği, kırmızı olanın tedavi ediciliğinden daha azdır. İki kez kaynatılsa, topraksı yapısı baki kalıp temizleyiciliği yok olur, içinde az miktarda besleyicilik bulunur.
Süslenme/Güzellik Hakkında: Pityriasis (behak), melasma (kelef), vitiligo (baras) ve yara izleri üzerine sürülmesi iyidir, cilt rengini güzelleştirir. Ondan kavrulmuş un (sevîk) yapılıp ceviz miktarı kadar zayıflamış kişilere verilse, şiddetli zayıflığı/kaşeksiyi (hüzâl) giderir. Haşlanmış suyu, soğuktan meydana gelen çatlaklara, kaşıntıya ve süte benzer püstüllere fayda eder.
Şişlikler ve Çıbanlar Hakkında: Sertlikleri yumuşatır, memedeki sertliği dahi yumuşatır.
Çıkan Yaralar ve Ülserler Hakkında: Bal ile kullanılsa ülserleri temizler, saçkırana/konağa (sa'fe) fayda eder, eti ve uzvu çürüterek öldüren ülserlerin sertliklerini yumuşatır, şarbona (nâr-ı Fârisî) ve petekimsi ülsere (şehdiyye) fayda eder.
Göğüs Organları Hakkında: Meme sertliğine fayda eder ve yoğun nefesi/balgamı (nefes-i galîz) söktürür.
Tahliye Organları Hakkında: İdrar söktürücü gücü sebebiyle burçak tüketimine devam etmek kan işetir (mübevvil-i dem) ve tabiatı yumuşatır. Sirke ile yoğrulup içilse idrar zorluğuna fayda eder; dizanteriyi (zihîr) ve bağırsak buruntusunu (mags) yatıştırır.
Zehirler Hakkında: Engerek yılanı ısırığına şarap ile lapa yapılır; aynı şekilde kudurmuş köpek ve aç insanın (insân-ı sâ'im) ısırığına dahi şarap ile lapa yapılır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Burçak meme ağrısına ve kulak ağrısına ve şişliğine ve kabarcık olana ve sidik tutamamaya(selisü’l-bevl) karın ağrısına ve iç kanamasına içireler şifa bula. 
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Kirsenne, burçaktır, Acemler küşne derler.
....
Soğuktur ılımandır burçak tabiatı 
Nezle ve öksürük derdine faydalı
Halel verir velakin diş köklerine 
Fesadını badem yağı defedicidir
[Nazmü't-Tabâyi']
...Nefes darlığında: Ve eğer her sabah iki dirhem burçak tohumunu ağzında tamam ıslanıncaya kadar tutup daha sonra çiğneyip yutsalar faydalıdır.
[Hukemayi Tertibi Mualice]

Kersene: Türkçede burçak  derler. Burçak dedikleri dane maş fasulyesine ve mercimeğe benzer, çift öküzlerine yem ederler, malumdur. İyisi beyaza meyilli ola ve içi kızıl ve Mısır ve Şam olanı olmaktır. Mesih'in sözü birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur. Bazıları ikincide sıcak ve üçüncüde kurudur dediler, yıkayıcı-temizleyiciliği ve şişkinliği vardır. Ciğeri yoğun kıvamlı/kalın(galiz) rutubetlerden temizler ve sedef/vitiligoya(behaka) ve gebelik lekesine(kelefe) ve izlerine sürseler ve yakı eyleyeler faydalıdır. Eğer şarapla engerek ısırdığına ve kuduz it ısırdığına ve İhtiyarat'ın sözü üzere oruçlu adam ısırdığına gayet faydası vardır. Eğer sirke ve pelin otu(afsentin) ile akrep soktuğuna yakı olunsa fayda verir. Eğer bunu pişirip soğuktan olan yarıklara vuralar giderir ve kaşıntıya dahi fayda eder. Ve bal ve yuvarlak loğusa otu(zeravend-i müdahrec) ile karıştırıp diş diplerine vuralar etini bitire. Müellifin sözü eğer süsen kökü ve yuvarlak loğusa otu(zeravend-i müdahrec) ve günlük ve iki kardeş kanını karıştırıp bal sirkesiyle diş diplerinin yenmiş etlerine tekrar vuralar elbette etini bitirir. Ve eğer burçağı kavurup ve dövüp bal ile karıştırıp dört dirhemini yeseler zayıf kişilere uygundur. Eğer sirke yahut susam yağı(şirugan) ile yeseler sidik zorluğuna(usrü'l-bevle) faydalıdır ve kanlı ishale(zihire) ve sancıya ve ishale faydalıdır. Ve bunun ununu memede ve bedende olan katı şişliklere vuralar mülayim eder ve yılancığa(nar-ı farisiyyeye) dahi uygundur ve faydalıdır. Bunun soyulmuşunu böyle ederler ki suyla ıslatıp ve azıcık ateşe koyalar, ondan çıkarıp kabuğunu gidereler, soyulmuşu kala, ondan kurutup değirmene çekeler. Bunun şerbet miktarı iki dirhemden üç dirheme varıncadır. Ziyadesi kan işetir, ama gül suyu ve arpa düzeltir ve ermeni kili ve güvey feneri(kaknec) dahi düzeltir. Galenos ve Takvimü’l-Edviye'nin sözü balgami hastalıklara ve basura dahi faydalıdır ama kaymak ile yumurta sarısıyla karıştırıp makata yakı eyleyeler. Dioskorides'in sözü adet kanını yürüte ve çocuğu düşürür, akciğeri ve göğsü yaramaz hıltlardan pak eder, eski öksürüğe dahi faydalıdır. Fules'in sözü kan tükürenlere ve et kesiğine ve astıma(nefes darlığı,"rebv") faydalıdır. Bunun zararını Takvim sahibinin sözü kestane düzeltir. Bunun bedeli iki kendi kadar börülce ve kendi kadar rum maşıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Kürpüsne: Eğer ununu yeseler başı ağrıtır. İçi ishal eder. Ve kan işetir. Eğer pişirip sığıra yedirseler kilo aldırır. Ve sidiği yürüte. Ve benzi güzel eyleye. Eğer çok yeseler kanı ishal eder. Eğer balla karıştırıp yaramaz çıbanlara ve beneklere ve çile(çiğide) sürtseler fayda ede. Gövdeyi arıta ve katı şişliklere vursalar fayda ede yumuşata ve memedeki katı şişliklere dahi vursalar fayda ede ve baştaki yaramaz çıbanlara vursalar fayda ede. Eğer sirke ile karıştırıp kullansalar kanlı ishali(zihiri) ve iç ağrısını sakin ede. Eğer kavursalar yumuşak dövseler balla karıştırıp ceviz kadar yeseler zayıf kişilere fayda ede. Eğer pişirseler suyunu soğuktan yarılan yerlere ve kaşıntıya sürtseler gidere. Yeseler öksürüğe fayda ede. Eğer tavuğa yedirseler o tavuğu soğuk mizaçlı kişiler yeseler fayda ede. Balla ve yuvarlak loğusa otu(zeravend-i müdahrec) ile karıştırıp yeseler göğüste ve akciğerde olan yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hıltları gidere, diş dipleri yendiğine fayda ede. Eğer şarapla karıştırıp yeseler sidik tutulduğuna fayda eder.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Körsine: O, keşnin dedikleri hububattır. O yeşil ve tadında acılık ve hararet vardır ve mürdümüğün(cülbanın) çeşitlerinden değildir. Nitekim bazıları zanneylemişler ki o, birincinin sonunda sıcak ve ikincide kurudur. Ve onun yemesini görmemişlerdir hatta hayvanlar onu zaruretten yerler. Ve o, bir devadır ki bedenin dışını saf eder ve renkleri güzelleştirir ve kaşıntıyı ve uyuzu(cerebi) ve şişlikleri yok eder sürmekle ve sıcak su dökünmekle. Nefes darlığını ve öksürüğü ve göğüs hastalıklarını ve tıkanıklıkları ve sarılığı(yerakanı) ve sidik zorluğunu(usr-ı bevli) ve dalağı yok eder içmekle, bal ve sirke ile. Kırık olan şeyi kaynatır her ne şekilde kullansalar. Ve ceviz ve şeker ile kilo aldırır ve çatlakları ve yılancığı(nar-ı Farisiyi) iyi eder. Ve eğer zakkum(defla) suyu ve karpuz tohumu ile hamur edip alacaya(barasa) veya başkasına yapıştırsalar kazır. Ve eğer sarı yüze sürseler kızartır ve nurlandırır. Ve ekseri kadın kuaförleri bununla süslerler. Ve eğer bir kimse bir uzva kilo aldırmak murat eylese bunun ununu zift ile karıştırıp o uzva yapıştırsınlar. O uzuv gayetle büyür ve saçkıranı/konağı(sa'feyi) yok eder. Ve o, kötü hıltlar meydana getirir ve kan işetir. Gül suyu düzelticisidir. Ve şerbeti: Üçe değin denenmiştir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Kürüsne: Farsça isimdir. Türkçede burçak dedikleri tohumlardan ufağıdır ki rengi kızıllık ile bozluğa meyillidir. Nitekim mürdümük(cülban) söbü ve yeşilrek olanıdır. Tabiatı birinci derecede sıcak ve ikinci derecenin sonunda kurudur. Çoğu insan onu yemezler, hayvanlar yiyeceklerindendir. İyisi odur ki dolu ve sağlam olup rengi sarıya meyilli olup ağır ola. Lezzeti mürdümük ile mercimek ortasındadır. Hıltları parçalayıp yıkayıcı-temizleyici etmesi ve tıkanıklıkları açması vardır. Eğer çok yeseler kan işete. Eğer pişirip sığırlara yedirseler tez kilo aldırır. Burçak unu tıp ilminde kullanılıp faydalıdır, şu vecihle ki burçağı bir kaba koyup üzerine su koyup karıştıralar, suda dura ta suyu içe daha sonra sudan çıkarıp ateşte kavuralar ta kabukları soyula daha sonra soyulmuşunu öğüteler ve seyrek elekten geçireler. Bu makule unu karnı ishal eder, sidiği söktürür, yüz rengini güzel eder. Kullanım miktarı üç dirhem miktara dektir. Eğer bal ile karıştırsalar irili ve ufaklı çıbanları ve yüzde olan leke ve yaramaz hıltlardan deri üzerinde olan nişanları giderip pak eyleye. Onunla yıkanmakla deriyi pak eder ve dağılır makulesi olan çıbanları dağılmadan engeller ve katı olan şişlikleri yumuşatır, hususen memelerde ve gevşek olan uzuvlarda olanları ziyade yumuşatır. Eğer şarap ile karıştırıp yılancık(nar-ı Farisi) dedikleri ziyade hararetli çıbana vuralar gidere. Eğer şarap ile kuduz köpek ısırdığına ve yılan ve insan ısırdıkları yere yakı etseler ziyade fayda eyleye. Eğer sirke ile ondan içseler güç ile soluyana fayda eyleye ve kanlı ishal(zihir) ve bağırsaklar ağrısı hastalıklarını sakin eyleye. Eğer burçağı pişirip suyunu soğuktan olan çatlaklara ve kaşıntıya sürüp dökseler fayda edip gidere. Rutubet sebebi ile olan öksürüğü giderir. Eğer tavuğa yedirip onunla besleseler o tavuk cüzam olanlara fayda eyleye ve mizaçları soğuk olanları cinsel ilişkiye tahrik eyleye. Eğer sirke ile ve pelin otu(afsentin) ile yoğurup akrep soktuğuna yakı etseler iyi ede. Eğer yalnız ve eğer bal ile yoğurup derin olan yaralara vuralar eti bitire. Eğer yuvarlak loğusa otu(zeravend-i müdahrec) dedikleri deva ile karıştırıp yenmiş olan dişler etlerine vuralar diş etlerini bitire.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

...Ve eğer burçak tohumundan iki dirhem alıp her sabah ağızda ıslanıncaya kadar tutsa ve ıslandıktan sonra çiğneyip yutsa midede toplanmış hıltları defede gidere... Burçak, onu çok yemek su yolundan kan getirir ama sirkeyle yakı edip kasığa vururlarsa sidik tutamamaya(selisü'l-bevl) fayda eder.
[Kitab-ı Tıbb]

2. BÖLÜM: ŞEYTRAC (Plumbago europaea / Dişotu)
Şeytrac: Burçak otudur ki buna horozçuk otu da derler. Kökünü yahut sirkencübin veya meyan kökü pişmişiyle veyahut şarap ile kaynatıp içmek tutulmuş olan sidiği, adet kanını söktürür, eklemdeki ağrılara iyidir. El-Bustani: Muhitu'l-Muhit. Dişotugiller, Fransızca plumbaginée.
[Nazmü't-Tabâyi']

3. BÖLÜM: EKMÛN BERÂN (Pimpinella Türleri)
Ekmun Beran: Burçak çeşidinden hububattandır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

4. BÖLÜM: DÜCÜR / LÛBİYÂ (Vigna unguiculata / Börülce)
Dücür: Burçaktır derler, ama bazıları değildir. Ama Şeyh Davud buna dehrur der ve burçaktır der.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]