🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Gâyâkû (Guaiacum / Guaiacum officinale)
Serbest metin
🌿 Gâyâkû (Guaiacum / Guaiacum officinale)
Gayaku: Yeni Dünya’dan gelir. Tıp kitaplarında yoktur. Türkçede, yeniden gelmiştir. Türkçede; çub-ı vilayet-i nev Farsçada; haşebü’l-veli Arapçada; gayaku Rumcada ve Latincede; fırantosemhols Macarcada, Nemsecede; linu sanite İspanyolcada; lin sant Fransızcada; balo sante İtalyancada; lignum anidem Latincede; lignum santum Latincede. Gayaku dedikleri yenidünya ağacı, tıp kitaplarında eskiden yoktur. Şerbin ağacı gibidir, yemişi alıç(zu'rûr) gibi olur. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Alası beyaz ve keskin olur ve keskinlikli(hiddetlü) ve acı ola. Ondan sonra sarışın(aşkar), ondan sonra siyah olmaktır. Frengi(Firenk) zahmetine gayet faydalıdır, bunun suyunu içireler. Ve eski baş ağrısına ve migrene(şakîkaya) ve beyza ve havra ve devvâra ve baş dönmesine(sedre) hususen mide ve sinir ve eklem ağrılarına acayip faydalıdır, istiskaya ve tıkanıklığa(süddeye) ve dalağa ve vereme(sille) dahi faydalıdır. Frengi zahmetine böyle kullanılır ki mesela bu ağaçtan yüz dirhem ve kabuğundan yirmi dirhem ve yuvarlak lohusa otundan(zerâvend-i müdahrecden) dövülmüş ve elenmiş ola, beş dirhem, kuru şahtereden beş dirhem. Bu cümlesini sırça kap içinde dört vakiyye suyla yirmi dört saat miktarı ağzı muhkem sıvalı dura, ondan sonra hafif ateş(nâr-ı hâdiye) üzerine koyup yarısı eksildikten sonra bezden süzüp bir sırça kap içine saklayalar. Süzülmüş olan mezkur devaların üzerine geri dört vakiyye su katalar, ondan hafif ateş üzerine vuralar, çeyreği eksildikten sonra geri süzüp saklayalar. Pişmişini(Matbûhını) sabah ve akşam doksan dirhem içeler ikinci pişmişten(matbûh-ı sânîden) susadığı zamanda içeler. Eğer mizaçta bir miktar soğukluk ve nemlilik(rutubet) var ise su yerine şarap katalar. Eğer ciğer hararetinden korkulursa yuvarlak lohusa otu yerine hindiba kökü katalar veyahut sığır dili(lisân-ı sevr) ve meyan kökü(ırk-ı sûs) katalar, istiskalı(müstenkî) için ve tıkanıklık açmak(feth-i südde) için ve sidik idrarı için pişmiş olan hindiba ve sığır dili ve rezene(şemer) ve maydanoz(fatrâsâliyûn) ve kereviz köklerini ve kebere kabuğu ve kebabe ve ılgın(tarfâ) katalar; dalaklılara ve dört günde bir tutan sıtmaya(rıb'a) yirmi dirhem sinameki(senâ-yı Mekkî) ve on dirhem sığır dili çiçeği katalar; vereme otuz dirhem meyan kökünden ve çekirdeksiz kuru üzüm ve siyah incir ve nar kabuğu ve hünnap ve çekirdeksiz fıstık ve zufa otu katalar, safi edildikten(musaffâ olduktan) sonra yüz dirhem bal katıp bir miktar kaynattıktan sonra ateşten indireler. Ama bu suyu içmeden on beş gün evvel temizleme(tenkıye) lazımdır ve suyu içtikten sonra bir müshil dahi lazımdır ve gıdası o zamanda küçük piliçler kebabı ve badem ve kuru üzüm lazımdır. Ağız kokusuna(Nükhete) ve astım / nefes darlığına(rebveye) ve saraya ve mesaneye gayetle faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Gayaku: Yeni Dünya’dan gelir. Tıp kitaplarında yoktur. Türkçede, yeniden gelmiştir. Türkçede; çub-ı vilayet-i nev Farsçada; haşebü’l-veli Arapçada; gayaku Rumcada ve Latincede; fırantosemhols Macarcada, Nemsecede; linu sanite İspanyolcada; lin sant Fransızcada; balo sante İtalyancada; lignum anidem Latincede; lignum santum Latincede. Gayaku dedikleri yenidünya ağacı, tıp kitaplarında eskiden yoktur. Şerbin ağacı gibidir, yemişi alıç(zu'rûr) gibi olur. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Alası beyaz ve keskin olur ve keskinlikli(hiddetlü) ve acı ola. Ondan sonra sarışın(aşkar), ondan sonra siyah olmaktır. Frengi(Firenk) zahmetine gayet faydalıdır, bunun suyunu içireler. Ve eski baş ağrısına ve migrene(şakîkaya) ve beyza ve havra ve devvâra ve baş dönmesine(sedre) hususen mide ve sinir ve eklem ağrılarına acayip faydalıdır, istiskaya ve tıkanıklığa(süddeye) ve dalağa ve vereme(sille) dahi faydalıdır. Frengi zahmetine böyle kullanılır ki mesela bu ağaçtan yüz dirhem ve kabuğundan yirmi dirhem ve yuvarlak lohusa otundan(zerâvend-i müdahrecden) dövülmüş ve elenmiş ola, beş dirhem, kuru şahtereden beş dirhem. Bu cümlesini sırça kap içinde dört vakiyye suyla yirmi dört saat miktarı ağzı muhkem sıvalı dura, ondan sonra hafif ateş(nâr-ı hâdiye) üzerine koyup yarısı eksildikten sonra bezden süzüp bir sırça kap içine saklayalar. Süzülmüş olan mezkur devaların üzerine geri dört vakiyye su katalar, ondan hafif ateş üzerine vuralar, çeyreği eksildikten sonra geri süzüp saklayalar. Pişmişini(Matbûhını) sabah ve akşam doksan dirhem içeler ikinci pişmişten(matbûh-ı sânîden) susadığı zamanda içeler. Eğer mizaçta bir miktar soğukluk ve nemlilik(rutubet) var ise su yerine şarap katalar. Eğer ciğer hararetinden korkulursa yuvarlak lohusa otu yerine hindiba kökü katalar veyahut sığır dili(lisân-ı sevr) ve meyan kökü(ırk-ı sûs) katalar, istiskalı(müstenkî) için ve tıkanıklık açmak(feth-i südde) için ve sidik idrarı için pişmiş olan hindiba ve sığır dili ve rezene(şemer) ve maydanoz(fatrâsâliyûn) ve kereviz köklerini ve kebere kabuğu ve kebabe ve ılgın(tarfâ) katalar; dalaklılara ve dört günde bir tutan sıtmaya(rıb'a) yirmi dirhem sinameki(senâ-yı Mekkî) ve on dirhem sığır dili çiçeği katalar; vereme otuz dirhem meyan kökünden ve çekirdeksiz kuru üzüm ve siyah incir ve nar kabuğu ve hünnap ve çekirdeksiz fıstık ve zufa otu katalar, safi edildikten(musaffâ olduktan) sonra yüz dirhem bal katıp bir miktar kaynattıktan sonra ateşten indireler. Ama bu suyu içmeden on beş gün evvel temizleme(tenkıye) lazımdır ve suyu içtikten sonra bir müshil dahi lazımdır ve gıdası o zamanda küçük piliçler kebabı ve badem ve kuru üzüm lazımdır. Ağız kokusuna(Nükhete) ve astım / nefes darlığına(rebveye) ve saraya ve mesaneye gayetle faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
🌿 Gâyâkû (Guaiacum / Guaiacum officinale)
Gâyâkû: Yeñi Dünyâ’dan gelür. Tıb kitâblarında yokdur. Türkî, yeñiden gelmişdür. Türkî; çûb-ı vilâyet-i nev Fârisî; haşebü’l-velî Arabî; gâyâkû Rûmî ve Lâtîn; fırântôsemhôls Mâcar, Nemse; lînû sânite İspânya; lîn sânt Fırânca; bâlô sânte Tâliyân; lîgnûm anîdem Lâtîn; lîgnûm sântûm Lâtîn. Gâyâkû dedükleri yeñidünyâ agacı, tıb kitâblarında eskiden yokdur. Şerbîn agacı gibidür, yemişi zu'rûr gibi olur. Tabî'atı ikinci derecede hârr u yâbisdür. A'lâsı beyâz ve keskin olur ve hiddetlü ve acı ola. Andan soñra aşkar, andan soñra siyâh olmakdur. Firenk zahmetine gâyet nâfi'dür, bunuñ suyını içüreler. Ve eski baş agrısına ve şakîka ve beyza ve havra ve devvâra ve sedr husûsan mi'de ve sinir ve mafâsıl agrılarına acîb nâfi'dür, istiskâya ve süddeye ve talak ve sille dahı nâfi'dür. Firenk zahmetine böyle isti'mâl olur ki meselâ bu agaçdan yüz dirhem ve kışrından yigirmi dirhem ve zerâvend-i müdahrecden dögilmiş ve elenmiş ola, beş dirhem, şâhtere-i yâbisden beş dirhem. Bu cümleyi sırça kap içinde dört vakıyye suyıla yigirmi dört sâ'at mikdârı agzı muhkem sıvalı tura, ba'de nâr-ı hâdiye üzerine koyup nısfı eksildikden soñra bezden süzüp bir sırça kap içine saklayalar. Süzülmiş olan edviyeyi mezbûruñ üzerine gerü dört vakıyye su katalar, andan nâr-ı hâdiye üzerine uralar, çeyregi eksildükden soñra gerü süzüp saklayalar. Matbûhını sabâh ve ahşam toksan dirhem içeler matbûh-ı sânîden susadugı zamânda içeler. Eger mizâcda bir mikdâr bürûdet ve rutûbet varısa su yerine şarâb katalar. Eger harâret-i kebedden korkulursa zerâvend-i müdahrec yerine hindibâ köki katalar veyâhût lisân-ı sevr ve ırk-ı sûs katalar, müstenkî içün ve feth-i südde içün ve idrâr-ı bevl içün matbûh olan hindibâ ve lisânü’s-sevr ve şemer ve fatrâsâliyûn ve kerefs köklerini ve kışr-ı kebere ve kebâbe ve tarfâ katalar; talaklulara ve rıb'a yigirmi dirhem senâ-yı Mekkî ve on dirhem lisânü’s-sevr çiçegi katalar; sille otuz dirhem ırk-ı sûsdan ve çekirdeksüz kurı üzüm ve siyâh encîr ve nâr kabugı ve unnâb ve çekirdeksüz fıstuk ve zûfâ katalar, musaffâ oldukdan soñra yüz dirhem asel katup bir mikdâr kaynadukdan soñra âteşden indüreler. Ammâ bu suyı içmeden on beş gün evvel tenkıye lâzımdur ve suyı içdükden soñra bir müshil dahı lâzımdur ve gızâsı ol zamânda küçük piliçler kebâbı ve bâdem ve kurı üzüm lâzımdur. Nükhete ve rebve ve sar'a ve mesâneye gâyetle nâfi'dür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Gâyâkû: Yeñi Dünyâ’dan gelür. Tıb kitâblarında yokdur. Türkî, yeñiden gelmişdür. Türkî; çûb-ı vilâyet-i nev Fârisî; haşebü’l-velî Arabî; gâyâkû Rûmî ve Lâtîn; fırântôsemhôls Mâcar, Nemse; lînû sânite İspânya; lîn sânt Fırânca; bâlô sânte Tâliyân; lîgnûm anîdem Lâtîn; lîgnûm sântûm Lâtîn. Gâyâkû dedükleri yeñidünyâ agacı, tıb kitâblarında eskiden yokdur. Şerbîn agacı gibidür, yemişi zu'rûr gibi olur. Tabî'atı ikinci derecede hârr u yâbisdür. A'lâsı beyâz ve keskin olur ve hiddetlü ve acı ola. Andan soñra aşkar, andan soñra siyâh olmakdur. Firenk zahmetine gâyet nâfi'dür, bunuñ suyını içüreler. Ve eski baş agrısına ve şakîka ve beyza ve havra ve devvâra ve sedr husûsan mi'de ve sinir ve mafâsıl agrılarına acîb nâfi'dür, istiskâya ve süddeye ve talak ve sille dahı nâfi'dür. Firenk zahmetine böyle isti'mâl olur ki meselâ bu agaçdan yüz dirhem ve kışrından yigirmi dirhem ve zerâvend-i müdahrecden dögilmiş ve elenmiş ola, beş dirhem, şâhtere-i yâbisden beş dirhem. Bu cümleyi sırça kap içinde dört vakıyye suyıla yigirmi dört sâ'at mikdârı agzı muhkem sıvalı tura, ba'de nâr-ı hâdiye üzerine koyup nısfı eksildikden soñra bezden süzüp bir sırça kap içine saklayalar. Süzülmiş olan edviyeyi mezbûruñ üzerine gerü dört vakıyye su katalar, andan nâr-ı hâdiye üzerine uralar, çeyregi eksildükden soñra gerü süzüp saklayalar. Matbûhını sabâh ve ahşam toksan dirhem içeler matbûh-ı sânîden susadugı zamânda içeler. Eger mizâcda bir mikdâr bürûdet ve rutûbet varısa su yerine şarâb katalar. Eger harâret-i kebedden korkulursa zerâvend-i müdahrec yerine hindibâ köki katalar veyâhût lisân-ı sevr ve ırk-ı sûs katalar, müstenkî içün ve feth-i südde içün ve idrâr-ı bevl içün matbûh olan hindibâ ve lisânü’s-sevr ve şemer ve fatrâsâliyûn ve kerefs köklerini ve kışr-ı kebere ve kebâbe ve tarfâ katalar; talaklulara ve rıb'a yigirmi dirhem senâ-yı Mekkî ve on dirhem lisânü’s-sevr çiçegi katalar; sille otuz dirhem ırk-ı sûsdan ve çekirdeksüz kurı üzüm ve siyâh encîr ve nâr kabugı ve unnâb ve çekirdeksüz fıstuk ve zûfâ katalar, musaffâ oldukdan soñra yüz dirhem asel katup bir mikdâr kaynadukdan soñra âteşden indüreler. Ammâ bu suyı içmeden on beş gün evvel tenkıye lâzımdur ve suyı içdükden soñra bir müshil dahı lâzımdur ve gızâsı ol zamânda küçük piliçler kebâbı ve bâdem ve kurı üzüm lâzımdur. Nükhete ve rebve ve sar'a ve mesâneye gâyetle nâfi'dür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.