🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Kâdî / Kâzî Ağacı - Pandanus odorifer (Kewda)
Serbest metin
Kâdî / Kâzî Ağacı - Pandanus odorifer (Kewda)
Kadi: Kadi derler bir nevi hurmadır. O zahir olduğu vakit yağa bırakırlar ve ona kadi yağı derler Türkçe; kadu Arapça; . Kadi dedikleri ağaç bazıları hurma nevindendir derler, bazıları hurmaya benzer bir ağaçtır derler. Arap beldelerinde Umman nahiyelerinde olur, Hint'te dahi çok olur. Üzerinde çiçek gibi tabaka tabaka birbirine sarılmış bir şey çıkar, alırlar, yağa bırakırlar, güneşte durur. O yağa kadi yağı derler, güzel kokulu yağdır. O çiçekten suyunu alırlar, ona kadi suyu derler, gayet makbul gül suyu gibi bir sudur. Ve o çiçeği eşyalar arasına koyarlar, rayihası yıllarca gitmez. Ve kadi yağının tabiatı İshak'ın sözü: Hararet ve soğuklukta mutedildir ve Eritici/çözücü(muhallil)dür. Takvim yazarının sözü: İkinci derecede sıcak ve kurudur, ama Takvimü’l-Edviye’nin dahi sözü hararet ve soğuklukta mutedil olmak üzeredir. Razi'nin sözü: Cüzam illetini keser. Ve şarabını kızamık(hasbe) ve çiçek çıkaranlara vereler. Ama çiçek ve kızamık çıkmaya başladığı gibi vereler ki mesela on adet çiçek çıkaranlara bu kadi şarabını o mahalde içirseler on adetten ziyade çiçek çıkarmaya. Maserhih'in sözü: Bu deva cüzam illetinin kökünü keser ve bedeni ve mizacı fasit ve yaramaz olmuşları dahi ıslah eder ve balgami hastalıklara ve dahi sevdavi hastalıklara faydalıdır. Mesela uyuşukluk(hader) ve inme(sekte) ve felç(falic) ve yüz felci(lakve) gibilere gayet faydalıdır. İshak'ın sözü: Bedeni soğuk hıltlardan pak eder ve kuvveti dahi hıfz eder. Takvim yazarının sözü: Bunun yağı soğuk baş ağrısına ve unutkanlığa(nisyan) ve seğirmeye yani beden seğirmesine faydalıdır ve rayihasını koklasalar hayvani ruhu kavi eder ve çaresiz soğuk uzvu yağı kızdırır. Bunun şerbet miktarı üç dirhemdir. Ziyadesi Huneyn'in sözü: Karaciğeri zayıf eder, illa küçük hindistan cevizi veya tarçın veya nöbet şekeri ıslah eder. Takvim'in sözü: Sıcaklığı bol olan mizaca ziyan eder, illa gül yağı ıslah eder. Bunun bedeli ban yağıdır. İhtiyarat'ın sözü: Bunun bedeli kendi kadar kızıl sandal ve kendi kadar bakkam ağacıdır. Bazı tabipler bunun yağını yan ve arka ağrılarına faydasını yazıp yelleri dağıtır demişler. Dal babında kadi yağı diye zikrolunmuştur. Keder: Kadi derler. Bap evvelinde zikrolunmuştur. Keyrec: Bap evvelinde kadi diye zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Kadi: Bir hurmadır ki, hemen belirdiği gibi yağa bırakırlar. Rayihası çıktığından sonra istimal ederler. Kadi yağı derler. Bunun şarabı çiçeğe ve kızamığa(hasbaya) ve kabarcıklara fayda ede. Hatta bir kişi dokuz çiçek çıkarsa bundan içse on olmaya.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Kadi: Zatında ve sıfatında hurma gibidir lakin uzanmaz, aslanda yetişir ve terazide iyi olur. Sıcak ve kurudur üçüncüde. Ve eğer çiçeği açılmadan evvel yağa kosalar ferah getirir ve duyuları kavi eder ve bedeni kavi eder ve yorgunluğu ve çarpıntı(hafakan)'yı men eder ve içmesi cüzamı keser kuvveti ile. Ve külü yaraları bitirir. Mücerreptir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Kadi: Kadi dedikleri ağaç hurmaya benzer Mekke-i Mükerreme'de ve Umman nahiyelerinde çok olur. Bu ağaç üzerinde çiçek gibi tabaka tabaka birbirine sarılmış bir şey çıkar onu alırlar yağa bırakırlar ve güneşte durur o yağa kadi yağı derler güzel kokulu yağdır ve o çiçekten suyunu alırlar ona kadi suyu derler gayet makbul gül suyu gibi bir sudur ve o çiçeği eşyalar arasına koyarlar rayihası yıllarca gitmez. Ve kadi yağının tabiatı İshak ve Takvimü’l-Edviyye'nin sözleri üzere hararet ve soğuklukta mutedildir. Razi'nin sözü: Cüzam illetini keser ve şarabını kızamık çıkmaya başladığı gibi vereler ki mesela on adet çiçek çıkaranlara bu kadi şarabını o mahal için içirseler on adetten ziyade çiçek çıkarmaya. Maserhih'in sözü: Bu deva fasit ve yaramaz mizacı ıslah eder ve balgami hastalıklara ve sevdavi hastalıklara faydalıdır. Takvim yazarının sözü: Bunun yağı soğuk baş ağrısına ve unutkanlığa(nisyan) faydalıdır ve rayihasını koklasalar hayvani ruhu kavi eder. Bunun şerbet miktarı üç dirhemdir ziyadesi karaciğeri zayıf eder illa küçük hindistan cevizi veya tarçın veya nöbet şekeri ıslah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Kadi: Arapça ismidir. Yemen ehli lügati üzere bazıları derler Hintçe ismidir. Arapçası kedirdir. Yemen vilayeti nahiyelerinde ve Umman’da çok bulunur. Bitkisi hurma ağacına benzerdir. Yemişi henüz zahir olup kabı yarılmadan alıp yağ içine bırakırlar durur ta kuvveti yağa çıkar. Kadi dedikleri budur. Bitkisinin yaprağı katı ve kuvvetli ve yumuşak ve ucu sivri ve uzundur. Bitkisinden yemişi alınmayıp kabı yarılıp dışarı çıktıkta hurma koruğu olur ve rayihası olmaz. Kadiden olan şaraba kedir şarabı derler. O şarap cüzam marazını kökünden giderir ve keser. Kezalik çiçek ve kızamık(hasbe) dedikleri çıbanları giderir. Hint ehli derler ki çiçek marazı zahir olan kimsede dokuz dane çiçeği zahir oldukta kadi şarabından içirseler çiçek on daneye varmayıp def ola. Kadi şarabı az olur ki bu vecihle amel olunur ki cisminden ve ağacından ratl miktarını su içinde kaynatırlar ta kuvveti suya geldikte şeker ile kıvama getirirler. Kadi şarabı diye ıtlak olunsa bu makule şarabı murat olunur. Ama tabipler aralarında meşhur olan kadi şarabı bunlardan gayrı nice eczalar dahi katılıp olur. Onun sıfatı mürekkeplerde zikrolunur.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Kadi: Kadi derler bir nevi hurmadır. O zahir olduğu vakit yağa bırakırlar ve ona kadi yağı derler Türkçe; kadu Arapça; . Kadi dedikleri ağaç bazıları hurma nevindendir derler, bazıları hurmaya benzer bir ağaçtır derler. Arap beldelerinde Umman nahiyelerinde olur, Hint'te dahi çok olur. Üzerinde çiçek gibi tabaka tabaka birbirine sarılmış bir şey çıkar, alırlar, yağa bırakırlar, güneşte durur. O yağa kadi yağı derler, güzel kokulu yağdır. O çiçekten suyunu alırlar, ona kadi suyu derler, gayet makbul gül suyu gibi bir sudur. Ve o çiçeği eşyalar arasına koyarlar, rayihası yıllarca gitmez. Ve kadi yağının tabiatı İshak'ın sözü: Hararet ve soğuklukta mutedildir ve Eritici/çözücü(muhallil)dür. Takvim yazarının sözü: İkinci derecede sıcak ve kurudur, ama Takvimü’l-Edviye’nin dahi sözü hararet ve soğuklukta mutedil olmak üzeredir. Razi'nin sözü: Cüzam illetini keser. Ve şarabını kızamık(hasbe) ve çiçek çıkaranlara vereler. Ama çiçek ve kızamık çıkmaya başladığı gibi vereler ki mesela on adet çiçek çıkaranlara bu kadi şarabını o mahalde içirseler on adetten ziyade çiçek çıkarmaya. Maserhih'in sözü: Bu deva cüzam illetinin kökünü keser ve bedeni ve mizacı fasit ve yaramaz olmuşları dahi ıslah eder ve balgami hastalıklara ve dahi sevdavi hastalıklara faydalıdır. Mesela uyuşukluk(hader) ve inme(sekte) ve felç(falic) ve yüz felci(lakve) gibilere gayet faydalıdır. İshak'ın sözü: Bedeni soğuk hıltlardan pak eder ve kuvveti dahi hıfz eder. Takvim yazarının sözü: Bunun yağı soğuk baş ağrısına ve unutkanlığa(nisyan) ve seğirmeye yani beden seğirmesine faydalıdır ve rayihasını koklasalar hayvani ruhu kavi eder ve çaresiz soğuk uzvu yağı kızdırır. Bunun şerbet miktarı üç dirhemdir. Ziyadesi Huneyn'in sözü: Karaciğeri zayıf eder, illa küçük hindistan cevizi veya tarçın veya nöbet şekeri ıslah eder. Takvim'in sözü: Sıcaklığı bol olan mizaca ziyan eder, illa gül yağı ıslah eder. Bunun bedeli ban yağıdır. İhtiyarat'ın sözü: Bunun bedeli kendi kadar kızıl sandal ve kendi kadar bakkam ağacıdır. Bazı tabipler bunun yağını yan ve arka ağrılarına faydasını yazıp yelleri dağıtır demişler. Dal babında kadi yağı diye zikrolunmuştur. Keder: Kadi derler. Bap evvelinde zikrolunmuştur. Keyrec: Bap evvelinde kadi diye zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Kadi: Bir hurmadır ki, hemen belirdiği gibi yağa bırakırlar. Rayihası çıktığından sonra istimal ederler. Kadi yağı derler. Bunun şarabı çiçeğe ve kızamığa(hasbaya) ve kabarcıklara fayda ede. Hatta bir kişi dokuz çiçek çıkarsa bundan içse on olmaya.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Kadi: Zatında ve sıfatında hurma gibidir lakin uzanmaz, aslanda yetişir ve terazide iyi olur. Sıcak ve kurudur üçüncüde. Ve eğer çiçeği açılmadan evvel yağa kosalar ferah getirir ve duyuları kavi eder ve bedeni kavi eder ve yorgunluğu ve çarpıntı(hafakan)'yı men eder ve içmesi cüzamı keser kuvveti ile. Ve külü yaraları bitirir. Mücerreptir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Kadi: Kadi dedikleri ağaç hurmaya benzer Mekke-i Mükerreme'de ve Umman nahiyelerinde çok olur. Bu ağaç üzerinde çiçek gibi tabaka tabaka birbirine sarılmış bir şey çıkar onu alırlar yağa bırakırlar ve güneşte durur o yağa kadi yağı derler güzel kokulu yağdır ve o çiçekten suyunu alırlar ona kadi suyu derler gayet makbul gül suyu gibi bir sudur ve o çiçeği eşyalar arasına koyarlar rayihası yıllarca gitmez. Ve kadi yağının tabiatı İshak ve Takvimü’l-Edviyye'nin sözleri üzere hararet ve soğuklukta mutedildir. Razi'nin sözü: Cüzam illetini keser ve şarabını kızamık çıkmaya başladığı gibi vereler ki mesela on adet çiçek çıkaranlara bu kadi şarabını o mahal için içirseler on adetten ziyade çiçek çıkarmaya. Maserhih'in sözü: Bu deva fasit ve yaramaz mizacı ıslah eder ve balgami hastalıklara ve sevdavi hastalıklara faydalıdır. Takvim yazarının sözü: Bunun yağı soğuk baş ağrısına ve unutkanlığa(nisyan) faydalıdır ve rayihasını koklasalar hayvani ruhu kavi eder. Bunun şerbet miktarı üç dirhemdir ziyadesi karaciğeri zayıf eder illa küçük hindistan cevizi veya tarçın veya nöbet şekeri ıslah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Kadi: Arapça ismidir. Yemen ehli lügati üzere bazıları derler Hintçe ismidir. Arapçası kedirdir. Yemen vilayeti nahiyelerinde ve Umman’da çok bulunur. Bitkisi hurma ağacına benzerdir. Yemişi henüz zahir olup kabı yarılmadan alıp yağ içine bırakırlar durur ta kuvveti yağa çıkar. Kadi dedikleri budur. Bitkisinin yaprağı katı ve kuvvetli ve yumuşak ve ucu sivri ve uzundur. Bitkisinden yemişi alınmayıp kabı yarılıp dışarı çıktıkta hurma koruğu olur ve rayihası olmaz. Kadiden olan şaraba kedir şarabı derler. O şarap cüzam marazını kökünden giderir ve keser. Kezalik çiçek ve kızamık(hasbe) dedikleri çıbanları giderir. Hint ehli derler ki çiçek marazı zahir olan kimsede dokuz dane çiçeği zahir oldukta kadi şarabından içirseler çiçek on daneye varmayıp def ola. Kadi şarabı az olur ki bu vecihle amel olunur ki cisminden ve ağacından ratl miktarını su içinde kaynatırlar ta kuvveti suya geldikte şeker ile kıvama getirirler. Kadi şarabı diye ıtlak olunsa bu makule şarabı murat olunur. Ama tabipler aralarında meşhur olan kadi şarabı bunlardan gayrı nice eczalar dahi katılıp olur. Onun sıfatı mürekkeplerde zikrolunur.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Kâdî (Kâzî / Pandanus)
Kâzî: Kâdî derler bir nev' hurmâdır. Ol zâhir olduğu vakit yağa bırakırlar ve ona kâdî yağı derler Türkî; kâdû Arabî; keded Fârisî; kâziyâ Süryânî; pîkâbûrn Rûmî; sahmârîdûn Yûnânî; gül-i kîdî Şîrâzî; assenek Yûnânî. Kâdî dedükleri ağaç ba'zılar hurmâ nev'indendir derler, ba'zılar hurmâya benzer bir ağaçdur derler. Bilâd-ı Arab'da Ummân nevâhîsinde olur, Hind’de dahi çok olur. Üzerinde çiçek gibi tabaka tabaka birbirine sarılmış bir şey çıkar, alırlar, yağa bırakırlar, güneşte durur. Ol yağa dühnü’l-kâdî derler, güzel kokulu yağdur. Ol çiçekden suyın alırlar, ona mâü’l-kâdî derler, gâyet makbûl gülâb gibi bir sudur. Ve ol çiçeği esbâb arasına korlar, râyihası yıllarca gitmez. Ve kâdî yağının tabîatı İshak kavli üzere harâret ve bürûdetde mu'tedildür ve muhallildür. Sâhib-i Takvîm kavli üzere ikinci derecede hâr u yâbisdür, ammâ Takvîmü’l-Edviye’nün dahi kavli harâret ve bürûdetde mu'tedil olmak üzeredür. Râzî kavli üzere cüzâm illetini kat' eder. Ve şarâbın hasbe ve çiçek çıkaranlara vereler. Ammâ çiçek ve hasbe çıkmağa başladığı gibi vereler ki meselâ on aded çiçek çıkaranlara bu kâdî şarâbın ol mahalde içürseler on adedden ziyâde çiçek çıkarmaya. Mâsercûye kavli üzere bu devâ cüzâm illetinün kökini kat' eder ve bedeni ve mizâcı fâsid ve yaramaz olmışları dahi ıslâh eder ve emrâz-ı balgamiyyeye ve dahi sevdâviyyeye nâfi'dür. Meselâ hader ve sekte ve felc ve lakve gibilere gâyet nâfi'dür. İshak kavli üzere bedeni ahlât-ı bârideden pâk eder ve kuvveti dahi hıfz eder. Sâhib-i Takvîm kavli üzere bunun yağı sovuk baş ağrısına ve nisyâna ve ihtilâca yani beden seğirmeğe nâfi'dür ve râyihasını kokulasalar rûh-ı hayvânîyi kavî eder ve lâ-büdde sovuk a'zâyı yağı kızdurur. Bunun mikdâr-ı şerbeti üç dirhemdür. Ziyâdesi Huneyn kavli üzere ciğeri za'îf eder, illâ cevz-i bevvâ veyâ kırfe veyâ nebât ıslâh eder. Takvîm kavli üzere mahrûrî mizâca ziyân eder, illâ gül yağı ıslâh eder. Bunun bedeli dühnü’l-bândur. İhtiyârât kavli üzere bunun bedeli kendü kadar kızıl sandal ve kendü kadar bakkam ağacıdur. Ba'zı etıbbâ bunun yağını yan ve arka ağrılarına nef'in yazıp yelleri dağıdur demişler. Dal bâbında dühnü’l-kâdî deyu zikr olunmışdur. Keder: Kâdî derler. Bâb evvelinde zikr olunmuşdur. Keyrec: Bâb evvelinde kâdî deyu zikr olunmuşdur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Kâzî: Kâdî derler bir nev' hurmâdır. Ol zâhir olduğu vakit yağa bırakırlar ve ona kâdî yağı derler Türkî; kâdû Arabî; keded Fârisî; kâziyâ Süryânî; pîkâbûrn Rûmî; sahmârîdûn Yûnânî; gül-i kîdî Şîrâzî; assenek Yûnânî. Kâdî dedükleri ağaç ba'zılar hurmâ nev'indendir derler, ba'zılar hurmâya benzer bir ağaçdur derler. Bilâd-ı Arab'da Ummân nevâhîsinde olur, Hind’de dahi çok olur. Üzerinde çiçek gibi tabaka tabaka birbirine sarılmış bir şey çıkar, alırlar, yağa bırakırlar, güneşte durur. Ol yağa dühnü’l-kâdî derler, güzel kokulu yağdur. Ol çiçekden suyın alırlar, ona mâü’l-kâdî derler, gâyet makbûl gülâb gibi bir sudur. Ve ol çiçeği esbâb arasına korlar, râyihası yıllarca gitmez. Ve kâdî yağının tabîatı İshak kavli üzere harâret ve bürûdetde mu'tedildür ve muhallildür. Sâhib-i Takvîm kavli üzere ikinci derecede hâr u yâbisdür, ammâ Takvîmü’l-Edviye’nün dahi kavli harâret ve bürûdetde mu'tedil olmak üzeredür. Râzî kavli üzere cüzâm illetini kat' eder. Ve şarâbın hasbe ve çiçek çıkaranlara vereler. Ammâ çiçek ve hasbe çıkmağa başladığı gibi vereler ki meselâ on aded çiçek çıkaranlara bu kâdî şarâbın ol mahalde içürseler on adedden ziyâde çiçek çıkarmaya. Mâsercûye kavli üzere bu devâ cüzâm illetinün kökini kat' eder ve bedeni ve mizâcı fâsid ve yaramaz olmışları dahi ıslâh eder ve emrâz-ı balgamiyyeye ve dahi sevdâviyyeye nâfi'dür. Meselâ hader ve sekte ve felc ve lakve gibilere gâyet nâfi'dür. İshak kavli üzere bedeni ahlât-ı bârideden pâk eder ve kuvveti dahi hıfz eder. Sâhib-i Takvîm kavli üzere bunun yağı sovuk baş ağrısına ve nisyâna ve ihtilâca yani beden seğirmeğe nâfi'dür ve râyihasını kokulasalar rûh-ı hayvânîyi kavî eder ve lâ-büdde sovuk a'zâyı yağı kızdurur. Bunun mikdâr-ı şerbeti üç dirhemdür. Ziyâdesi Huneyn kavli üzere ciğeri za'îf eder, illâ cevz-i bevvâ veyâ kırfe veyâ nebât ıslâh eder. Takvîm kavli üzere mahrûrî mizâca ziyân eder, illâ gül yağı ıslâh eder. Bunun bedeli dühnü’l-bândur. İhtiyârât kavli üzere bunun bedeli kendü kadar kızıl sandal ve kendü kadar bakkam ağacıdur. Ba'zı etıbbâ bunun yağını yan ve arka ağrılarına nef'in yazıp yelleri dağıdur demişler. Dal bâbında dühnü’l-kâdî deyu zikr olunmışdur. Keder: Kâdî derler. Bâb evvelinde zikr olunmuşdur. Keyrec: Bâb evvelinde kâdî deyu zikr olunmuşdur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.