Asiyus (esiyus) maddesi
Assius lapis / Lapis Assius
Âsiyûs (Esiyûs): Bir taştır ki üzerinde tuz biter ve ele alınınca tezcek ufalanır. Eğer ziftle karıştırsalar, cerahate vursalar iyileştirir. Kurusunu dövseler, onulmaz eski çıbanlara ekseler ondurur. Ve çıbanlarda olan artık etleri yer. Ve bal karıştırsalar, gövdede olan çıbanlara vursalar dağılmaktan men eyler. Eğer bakla unuyla karıştırıp vursalar fayda eder. Ve eğer sirkeyle karıştırıp yeseler veya yalasalar akciğer çıbanlarına fayda eder. Ve dahi yumuşak dövseler, hamamda semiz kişiler saçınsalar gayet fayda eder. Ve tozunu diş dibine koysalar kanını keser. Ve yumuşak dövseler, birkaç kere ipekten eleseler, göze sürme gibi çekseler gayet kuvvet verir ve aklığı giderir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

İsyus: Yunanca bir isimdir. Manası gevşek demektir. Murat, beyan olunacak devadır. Birkaç ismi vardır, her biri mahallinde gelir. Malum ola ki deniz kenarlarında az olur ki hafif ve yumuşak, irili ve ufaklı taşlar bulunur; üzerlerinde denizden kalkan nemden ve deniz çevresinde olan yeryüzü parçalarından, yani toz topraktan cem olup güneş onu kuru eder. O nesne kalye dedikleri nesneye ve nişadıra benzer beyaz bir nesnedir. O taşa ve üzerinde olan nesneye beraber Yunan taifesi isyus derler. Ve yalnız üzerinde hasıl olan beyaz nesneye isyus çiçeği(zehr-i isyus) derler. İsyusun iyisi şudur ki, beyaz ve pak olup içine nesne karışmış olmaya ve tadılsa dili incide. Bunun taşından kuvveti ziyadedir. Bu bulunmadıkta taşından kullansınlar. Taşının iyisi odur ki gevşek olup tez ufaklana ve içinde taşın içine batıp giden sarı damarları ola. Çiçeği varken her halükarda taşı onun yerine takdim etmeyeler, yani kullanmayalar. Kuvvetleri sıcak ve kurudur, çürütücüdür. Çiçeğinin harareti ve kuruluğu üçüncü dereceye erişir, taşınınki ise daha aşağıdır. Eğer taşını çitlenbik ağacı sakızı ve zift ile karıştırıp domuzcuk(hanâzîr) dedikleri çıbanlara vursalar eritir/çözer(tahlil eyleye). Çiçeği; eski, kuru ve onulması güç olan çıbanları iyi etmeye ve ortası yüksek olup yanları yapışmış olan çıbanlarda fazla olan etleri koparmaya mahsustur. Ve eğer bal ile karıştırsalar çıbanları pak eyler. Ve mum yağı dedikleri merhem ile, dağılır makulesi olan çıbanların dağılmasına mani olur. Ve bakla otu ile yakı etmekle guta(nikrise) fayda eder. Ve sirke ile ezip sol yana ve göbekten aşağı karna sürmekle dalak ve böbrekler şişine fayda eder. Ve eğer bal ile karıştırıp denk miktarından yarım dirheme dek miktarını yutsalar akciğerde olan çıbana fayda eyleye. Bazen olur bu taşı kazıp içinde çukur edip gut olan kimse ayağını içine koyup fayda bulur. Ve eğer çiçeğini büyük ve semiz olan kimseler bedenleri üzerine ekseler, bedenlerini zayıflatır(arık eyler). Bazen olur çiçeğini ve taşını dahi klimyayı yıkadıkları gibi yıkarlar, hafif olup keskinliği az olur ve gözlere parlatıcılık için iyi olur. Tecrübe olunmuştur ki çiçeği dilciklerden akan kanı keser ve sürme gibi göze çekmekle göze kuvvet verir ve beyazı giderir.
Hacer-i isyus: Önceden elif babında beyan olunan isyus taşıdır ki üzerinde toz gibi nesnesi olur, ona zehr-i isyus derler nitekim önceden beyan olunmuştur.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]