🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Akasya; Karaz Ağacı ve Akakya Devası
Serbest metin
Akakıya
Kısaca: Ağacın adı: Karaz. Günümüzde Akasya özellikle Acacia catechu.
Bu ağacın bitki suyunun (usaresinin) adı: Akakıya.
Karaz
Dioscorides dedi ki karaz bir ağaçtır ki onun bitki suyu (usaresi) akakıyadır, onun ağacı Mısır'da ve başka yerde dahi olur ve bazı kere o ağaç Kirman bölgesinde dahi büyüyüp yetişir.
..........
Akakıya
Akakıyanın ne olduğu: Karazın bitki suyu (usaresi) olur. (Karaz yani Vachellia nilotica "Dikenli akasya" bir asıl yapraktır, varaku's-selem derler, yani Acacia Ehrenbergiana (ki bir sürü akasya diken çeşidi var çeşitleri çok yani ikisi de uyuyor tarife, (ancak bu ikisinde yemiş göremedim görsel kaynaklarda, akasya farnesiana da aynı şekilde tariflere uyuyor hatta hepsinden daha çok uyuyor ve siyah yemişleri gözüküyor. Ancak çoğu resim yine sarı çiçek gösteriyor gibi birkaç yer olmasa onu da sade çiçek sanırdık, demek ki diğerleri de yemiş veriyor ki aynı sarı çiçek hepsinde, ayrıca bizim bildiğimiz akasya ağacı yemişine de çok benziyor ancak daha koyu ve kısa-kalın gibi.)) onunla sahtiyanı tabaklarlar. “Karad” bir dikendir ki bitkisi ağaç kadar olur ve dalları sarkar, dik ve düz durmaz; tanesi börülce gibi kılıf içinde ve türmüs kadar olur; yaprağı ve yemişi ile tabaklama olunur. Ve yemişinin bitki suyu (usaresi) akakıyadır. Ve ham iken olan bitki suyu (usaresi) iyisi olur.)
Ve o bitki suyu (usaresi) kurutulur ve sonrasında ondan hap yapılır. Ve onda acıtan yakıcılık vardır lakin bal ile o giderilir. Ve onun iki cevheri olur, bir kısmı topraksı olur ve diğer kısmı hafif (latif) cevher olur, akakıyanın yakıcılığı o hafif kısmı hasebiyle olur ve akakıya yıkansa o hafif kısmı yok olur. Ve akakıya o keskinliği hasebiyle derinlere ve iç organlara işleyip nüfuz edip topraksı cevheri hasebiyle içeriyi soğutur.
İyisinin Beyanı: Akakıyanın ziyade iyisi ve faydalısı kokusu güzel olup ve rengi karaya yakın yeşil ve ağırlıkta ağır ve sert ve sağlam olandır.
Tabiatının Beyanı: Akakıyanın yıkanmışı ikinci derecede soğuk ve kurutucu olur. Ve yıkanmamış akakiya birinci derecede soğuktur ve kuruluğu üçüncü derecenin sınırlarında olur.
Fiillerinin ve Havasının Beyanı: Akakiya kabızdır, kan akmasını men eder.
Zinetin Beyanı: Tüyü karartır, rengini güzel eder ve soğuktan meydana gelen yarıkları onarır.
Yumru ve Tümörler (Evram) ve Sivilcelere Faydası: Yumru ve tümörler (evram) ve sivilcelerden mersinin faydası olanlarına akakıyanın dahi faydası olur. Ve dolamaya (etyaran) dahi faydası olur. Yumurta akı ile karışan akakıyanın ateş yanığına ve sıcak şişlere (sıcak tabiatlı ve yakıcı şişler) faydası olur.
Eklem Aletlerinde: Eklem gevşekliğini akakiya men eder.
Baş Organlarında: Ağızlarda yara meydana gelmesine mani olur.
Göz Organlarında: Gözü kuvvetlendirir ve yoğunluğunu inceltip görme gücünü keskinleştirir lakin gözde bu faydası Mısır menşeli olan akakıyanın olur, bundan başkasının gözde faydası olmaz. Ve göz ağrısını def ve teskin eder ve gözde sonradan oluşan kızıllığı dahi teskin eder ve zufre devalarına dahil olur.
Nefz Organlarında: Akakiya ile yakı sürülse veyahut lavman olunsa veyahut akakıya içilse tabiatı bağlar ve bağırsak sıyrıntısından ve kanlı ishalden faydası olur ve rahimde rutubet akıntısını ve rahimin dışarı çıkmasını men ve def eder ve rahimi yerine oturtur, kezalik makatın dışarı çıkmasını yerine oturtur ve gevşemesine faydası olur.
[El Kanun Fittıb]
Mısır dikeni isimlendirilir, ağacın karraz ve kezalik sent, sant, sebt isimleriyle adlandırılan yemişlerinin bitki suyundan (usaresinden) yapılır, katı, karamtık kırmızı, kuru ve kırılır bir mürabbasıdır (reçel / koyu kıvamlı meyve ezmesi) ki Mısır'dan gelir. O yemişlere Mısır'da kulkul dahi derler. Suda bekletilir. Damarları büzer, kabızdır. Kan akmasında, basur kanının çokça akmasında, ishalde, dizanteride, kusmuğu teskin etmekte, diyabet hastalığında dahi kullanılır. Haricen tazelik ve kabız lazım olan yerlerde yakı olarak kullanılır. 8 buğdaydan yarım dirheme kadarı bir münasip sulu ilaçta çözülüp verilir. Yahut bir dirhemden iki dirheme kadarı bir okiyye suda bekletilip onun günde 50 dirhem kadarı kullanılır. Lakin bundan daha kuvvetli ve daha iyi ilaçlar bulunalıdan beri akakıyanın kullanımı terk olunmuştur. Bunun Mısır'da tazesini de kullanırlar.
[Şanizade Ataullah El-Kitabül Hamis Fi Zikril Edviye]
Akakıya: Mısır dikeni bitki suyudur (usaresidir). Kart dikeni bitki suyudur (usaresidir). Kart bir diken tohumudur ki onunla sahtiyanı tabaklarlar. Calinus bir zamktır dedi ve bazıları harnup ağacıdır dediler ve nar kabuğu bitki suyudur (usaresidir) dediler. İhtiyarat sahibi cümlesi hilaftır, kart dikeni bitki suyu (usaresi) olduğu sahihtir der. Yunan kitaplarında dahi kart dikenidir demişler. Geldik maksadımız olan akakıyanın zamkının isimlerine: Türki kulkul Mısr; Latin akanisya. Buna Mısır dikeni dahi derler. İyisi Mısır menşeli olmaktır ve Mısır’da şevket-i mısri derler. Geldik akakıyanın tabiatı ikinci derecede soğuk ve üçüncüde kurutucudur. İsa'nın sözü üzere birinci derecede (evvelde) soğuk, ikincide kurudur. Eğer avrat kendinde götürse (vajinal fitil veya lavman yoluyla) kan akmasını keser. Ve bağırsak sıyrıntısı illeti için içseler faydalıdır ve kanlı ishale dahi faydalıdır. Ve rahim ve makat gevşekliğine dahi fayda eder, hem yiyeler hem yakı edeler ve lavman dahi edeler. Ve işbu zikrolunduğu üzere kabz eder, tabiatı bağlar, ishallerin çeşitlerine münasiptir. Ve gözde çiçek ve kızamık çıktıkta gül suyu ile süreler ve göz devalarına katalar, ağrılarına faydalıdır ve gözü göregen (görme gücünü arttırır) eder. Ve et kesiğine ve ateş yaktığına yumurta akıyla koyalar. Ve sivilcelere ve sıcak şişlere (sıcak tabiatlı ve yakıcı şişler) dahi fayda eder. Minhac'ın sözü üzere parmakta olan dolama (etyaran) çıbanı ki kurulgan derler, ona dahi faydalıdır ve soğuktan meydana gelen yarıklara dahi faydalıdır. Bundan çok yeseler sinirleri büzer, ancak gülbeşeker ıslah eder. Şerbetinin miktarı bir dirhemdir. Sahibul Akakir'in sözüne göre bağırsak yaralarına ve diş dipleri yaralarına dahi faydalıdır ve kılları kara eder. Bunun yerine kullanılan (bedeli) huzzazdır yahut sandal ve kabuksuz mercimektir. Takvim sahibinin sözüne göre bunun nefes aletlerine zararı vardır, ancak kuruyemiş içleri (cam fıstığı, badem, fıstık gibi nefes almaya yardımcı akciğeri güçlendiren yemişler) ıslah eder. Zikri geçen doktorun sözüne göre bunun yerine kullanılan (bedeli) ejder kanıdır (demül ahaveyn).
..........
Harnub-ı mısri: Sant ağacıdır derler. İhtiyarat sant ağacıdır demişler. Ve bazıları bitkisel harnuptur derler dediler. Amma bazıları karazdır derler.
..........
Şevke-i mısriyye: Karaz derler.
..........
Şevke-i kıbtiyye: Şevke-i mısriyyedir ki karaz derler. Bu ota derler ki yemeye elverişli bir ottur. Mısır’dan Acem vilayetine naklolunmuş, orada zararı müşahede olunup yemeye kabil olmadı derler, hatta zehirlerden oldu derler.
..........
AKAKIYA ZAMKI
Samgül akakıya: Karaz dikeni zamkıdır Türki. Bir zamktır ki Mısır dikeni tohumunun bitki suyundan (usaresinden) zamk alırlar, buna Mısır’da sart ve send dahi derler, yaprağına varaküs selem derler. Sahtiyanı tabaklarlar. Buna kart demeye sebep Yemen’de Karta derler bir yer vardır, hatta orada koçlar olur, bu diken orada çok olur. Akakıyanın tabiatı Ebu Cerih'in sözü üzere sıcak ve kurudur. İyisi taze olmaktır. Şerbetinin miktarı yarım dirhemdir, ziyadesi ciğere ve ciğer etrafına zarar eder, ancak Sünbül-ü Tib (Bitki hakkında ayrıntılı bilgi için Sünbül bölümümüze bakılsın) veyahut selihe ıslah eder. Bu zamk cümle zamklardan daha kuvvetlidir, soğuk hastalıklara ve eski sıtmalara faydalıdır. Eğer tiryaklara (panzehirlere) ve mesirlere koysalar gayet muvafıktır ve dahi bunun gibilere ve mürekkeb (pek çok farklı madde/devanın birleşmesi ile oluşan) devalara katsalar faydalıdır. Erbiyasüs'ün sözü üzere eğer bunu içseler soğuk yelleri tahlil eder (dağıtır). Eğer seretan (Hastalık hakkında ayrıntılı bilgi için seretan bölümüne bakılsın) illetine ve katı (berk) şişlere ve soğuk yellere zeytinyağı ile yakı olunsa faydalıdır. Dımışki'nin sözü üzere bunu eğer mürekkeb devalara katıp felç ve yüz felcine ve bağırsak sancısına ve soğuk hastalıklara dahi bilcümle gayet faydalıdır.
..........
Kart bitki suyu: Önceki bölümde akakıya diye zikrolunmuştur.
..........
Kakiya: Akakıya derler.
[Nizamül Edviye]
Akakıya: Karaz bitki suyudur (usaresidir). Ve ağacına Mısır dikeni derler Mısır'da çok olduğu için. Eğer onun yemişinden ikindi zamanında alsalar yakuti görünür. Ve bir kavilde (sözde) demişler, sabahta alsalar siyah görünür. Ve o, ikinci derecede soğuktur. Ve bazıları demiş birinci derecede (evvelde). Ve üçüncüde kurudur. Ve eğer ve illa birinci derecede kabızdır. İshal ile kan akmasını keser mutlak manada ve yine nezleleri ve geriye kalan hastalığa karşı kavi eder ve bedeni ve organı eğer gül ile ve mersin ile sürseler men eder nice olursa ve ateş yanığını, su toplamış kabarcıklardan ve dolamadan balmumu ile men eder ve rahmi ve makatı mutlaka ıslah eder ve tıkanıklıkların meydana gelmesine sebep olur. Badem yağı onun muslihidir (zararını giderir). Şerbeti: Yarım miskale değindir. Bedeli: Beyaz sandal ve kabuksuz mercimek.
[El Tezkire]
Kısaca: Ağacın adı: Karaz. Günümüzde Akasya özellikle Acacia catechu.
Bu ağacın bitki suyunun (usaresinin) adı: Akakıya.
Karaz
Dioscorides dedi ki karaz bir ağaçtır ki onun bitki suyu (usaresi) akakıyadır, onun ağacı Mısır'da ve başka yerde dahi olur ve bazı kere o ağaç Kirman bölgesinde dahi büyüyüp yetişir.
..........
Akakıya
Akakıyanın ne olduğu: Karazın bitki suyu (usaresi) olur. (Karaz yani Vachellia nilotica "Dikenli akasya" bir asıl yapraktır, varaku's-selem derler, yani Acacia Ehrenbergiana (ki bir sürü akasya diken çeşidi var çeşitleri çok yani ikisi de uyuyor tarife, (ancak bu ikisinde yemiş göremedim görsel kaynaklarda, akasya farnesiana da aynı şekilde tariflere uyuyor hatta hepsinden daha çok uyuyor ve siyah yemişleri gözüküyor. Ancak çoğu resim yine sarı çiçek gösteriyor gibi birkaç yer olmasa onu da sade çiçek sanırdık, demek ki diğerleri de yemiş veriyor ki aynı sarı çiçek hepsinde, ayrıca bizim bildiğimiz akasya ağacı yemişine de çok benziyor ancak daha koyu ve kısa-kalın gibi.)) onunla sahtiyanı tabaklarlar. “Karad” bir dikendir ki bitkisi ağaç kadar olur ve dalları sarkar, dik ve düz durmaz; tanesi börülce gibi kılıf içinde ve türmüs kadar olur; yaprağı ve yemişi ile tabaklama olunur. Ve yemişinin bitki suyu (usaresi) akakıyadır. Ve ham iken olan bitki suyu (usaresi) iyisi olur.)
Ve o bitki suyu (usaresi) kurutulur ve sonrasında ondan hap yapılır. Ve onda acıtan yakıcılık vardır lakin bal ile o giderilir. Ve onun iki cevheri olur, bir kısmı topraksı olur ve diğer kısmı hafif (latif) cevher olur, akakıyanın yakıcılığı o hafif kısmı hasebiyle olur ve akakıya yıkansa o hafif kısmı yok olur. Ve akakıya o keskinliği hasebiyle derinlere ve iç organlara işleyip nüfuz edip topraksı cevheri hasebiyle içeriyi soğutur.
İyisinin Beyanı: Akakıyanın ziyade iyisi ve faydalısı kokusu güzel olup ve rengi karaya yakın yeşil ve ağırlıkta ağır ve sert ve sağlam olandır.
Tabiatının Beyanı: Akakıyanın yıkanmışı ikinci derecede soğuk ve kurutucu olur. Ve yıkanmamış akakiya birinci derecede soğuktur ve kuruluğu üçüncü derecenin sınırlarında olur.
Fiillerinin ve Havasının Beyanı: Akakiya kabızdır, kan akmasını men eder.
Zinetin Beyanı: Tüyü karartır, rengini güzel eder ve soğuktan meydana gelen yarıkları onarır.
Yumru ve Tümörler (Evram) ve Sivilcelere Faydası: Yumru ve tümörler (evram) ve sivilcelerden mersinin faydası olanlarına akakıyanın dahi faydası olur. Ve dolamaya (etyaran) dahi faydası olur. Yumurta akı ile karışan akakıyanın ateş yanığına ve sıcak şişlere (sıcak tabiatlı ve yakıcı şişler) faydası olur.
Eklem Aletlerinde: Eklem gevşekliğini akakiya men eder.
Baş Organlarında: Ağızlarda yara meydana gelmesine mani olur.
Göz Organlarında: Gözü kuvvetlendirir ve yoğunluğunu inceltip görme gücünü keskinleştirir lakin gözde bu faydası Mısır menşeli olan akakıyanın olur, bundan başkasının gözde faydası olmaz. Ve göz ağrısını def ve teskin eder ve gözde sonradan oluşan kızıllığı dahi teskin eder ve zufre devalarına dahil olur.
Nefz Organlarında: Akakiya ile yakı sürülse veyahut lavman olunsa veyahut akakıya içilse tabiatı bağlar ve bağırsak sıyrıntısından ve kanlı ishalden faydası olur ve rahimde rutubet akıntısını ve rahimin dışarı çıkmasını men ve def eder ve rahimi yerine oturtur, kezalik makatın dışarı çıkmasını yerine oturtur ve gevşemesine faydası olur.
[El Kanun Fittıb]
Mısır dikeni isimlendirilir, ağacın karraz ve kezalik sent, sant, sebt isimleriyle adlandırılan yemişlerinin bitki suyundan (usaresinden) yapılır, katı, karamtık kırmızı, kuru ve kırılır bir mürabbasıdır (reçel / koyu kıvamlı meyve ezmesi) ki Mısır'dan gelir. O yemişlere Mısır'da kulkul dahi derler. Suda bekletilir. Damarları büzer, kabızdır. Kan akmasında, basur kanının çokça akmasında, ishalde, dizanteride, kusmuğu teskin etmekte, diyabet hastalığında dahi kullanılır. Haricen tazelik ve kabız lazım olan yerlerde yakı olarak kullanılır. 8 buğdaydan yarım dirheme kadarı bir münasip sulu ilaçta çözülüp verilir. Yahut bir dirhemden iki dirheme kadarı bir okiyye suda bekletilip onun günde 50 dirhem kadarı kullanılır. Lakin bundan daha kuvvetli ve daha iyi ilaçlar bulunalıdan beri akakıyanın kullanımı terk olunmuştur. Bunun Mısır'da tazesini de kullanırlar.
[Şanizade Ataullah El-Kitabül Hamis Fi Zikril Edviye]
Akakıya: Mısır dikeni bitki suyudur (usaresidir). Kart dikeni bitki suyudur (usaresidir). Kart bir diken tohumudur ki onunla sahtiyanı tabaklarlar. Calinus bir zamktır dedi ve bazıları harnup ağacıdır dediler ve nar kabuğu bitki suyudur (usaresidir) dediler. İhtiyarat sahibi cümlesi hilaftır, kart dikeni bitki suyu (usaresi) olduğu sahihtir der. Yunan kitaplarında dahi kart dikenidir demişler. Geldik maksadımız olan akakıyanın zamkının isimlerine: Türki kulkul Mısr; Latin akanisya. Buna Mısır dikeni dahi derler. İyisi Mısır menşeli olmaktır ve Mısır’da şevket-i mısri derler. Geldik akakıyanın tabiatı ikinci derecede soğuk ve üçüncüde kurutucudur. İsa'nın sözü üzere birinci derecede (evvelde) soğuk, ikincide kurudur. Eğer avrat kendinde götürse (vajinal fitil veya lavman yoluyla) kan akmasını keser. Ve bağırsak sıyrıntısı illeti için içseler faydalıdır ve kanlı ishale dahi faydalıdır. Ve rahim ve makat gevşekliğine dahi fayda eder, hem yiyeler hem yakı edeler ve lavman dahi edeler. Ve işbu zikrolunduğu üzere kabz eder, tabiatı bağlar, ishallerin çeşitlerine münasiptir. Ve gözde çiçek ve kızamık çıktıkta gül suyu ile süreler ve göz devalarına katalar, ağrılarına faydalıdır ve gözü göregen (görme gücünü arttırır) eder. Ve et kesiğine ve ateş yaktığına yumurta akıyla koyalar. Ve sivilcelere ve sıcak şişlere (sıcak tabiatlı ve yakıcı şişler) dahi fayda eder. Minhac'ın sözü üzere parmakta olan dolama (etyaran) çıbanı ki kurulgan derler, ona dahi faydalıdır ve soğuktan meydana gelen yarıklara dahi faydalıdır. Bundan çok yeseler sinirleri büzer, ancak gülbeşeker ıslah eder. Şerbetinin miktarı bir dirhemdir. Sahibul Akakir'in sözüne göre bağırsak yaralarına ve diş dipleri yaralarına dahi faydalıdır ve kılları kara eder. Bunun yerine kullanılan (bedeli) huzzazdır yahut sandal ve kabuksuz mercimektir. Takvim sahibinin sözüne göre bunun nefes aletlerine zararı vardır, ancak kuruyemiş içleri (cam fıstığı, badem, fıstık gibi nefes almaya yardımcı akciğeri güçlendiren yemişler) ıslah eder. Zikri geçen doktorun sözüne göre bunun yerine kullanılan (bedeli) ejder kanıdır (demül ahaveyn).
..........
Harnub-ı mısri: Sant ağacıdır derler. İhtiyarat sant ağacıdır demişler. Ve bazıları bitkisel harnuptur derler dediler. Amma bazıları karazdır derler.
..........
Şevke-i mısriyye: Karaz derler.
..........
Şevke-i kıbtiyye: Şevke-i mısriyyedir ki karaz derler. Bu ota derler ki yemeye elverişli bir ottur. Mısır’dan Acem vilayetine naklolunmuş, orada zararı müşahede olunup yemeye kabil olmadı derler, hatta zehirlerden oldu derler.
..........
AKAKIYA ZAMKI
Samgül akakıya: Karaz dikeni zamkıdır Türki. Bir zamktır ki Mısır dikeni tohumunun bitki suyundan (usaresinden) zamk alırlar, buna Mısır’da sart ve send dahi derler, yaprağına varaküs selem derler. Sahtiyanı tabaklarlar. Buna kart demeye sebep Yemen’de Karta derler bir yer vardır, hatta orada koçlar olur, bu diken orada çok olur. Akakıyanın tabiatı Ebu Cerih'in sözü üzere sıcak ve kurudur. İyisi taze olmaktır. Şerbetinin miktarı yarım dirhemdir, ziyadesi ciğere ve ciğer etrafına zarar eder, ancak Sünbül-ü Tib (Bitki hakkında ayrıntılı bilgi için Sünbül bölümümüze bakılsın) veyahut selihe ıslah eder. Bu zamk cümle zamklardan daha kuvvetlidir, soğuk hastalıklara ve eski sıtmalara faydalıdır. Eğer tiryaklara (panzehirlere) ve mesirlere koysalar gayet muvafıktır ve dahi bunun gibilere ve mürekkeb (pek çok farklı madde/devanın birleşmesi ile oluşan) devalara katsalar faydalıdır. Erbiyasüs'ün sözü üzere eğer bunu içseler soğuk yelleri tahlil eder (dağıtır). Eğer seretan (Hastalık hakkında ayrıntılı bilgi için seretan bölümüne bakılsın) illetine ve katı (berk) şişlere ve soğuk yellere zeytinyağı ile yakı olunsa faydalıdır. Dımışki'nin sözü üzere bunu eğer mürekkeb devalara katıp felç ve yüz felcine ve bağırsak sancısına ve soğuk hastalıklara dahi bilcümle gayet faydalıdır.
..........
Kart bitki suyu: Önceki bölümde akakıya diye zikrolunmuştur.
..........
Kakiya: Akakıya derler.
[Nizamül Edviye]
Akakıya: Karaz bitki suyudur (usaresidir). Ve ağacına Mısır dikeni derler Mısır'da çok olduğu için. Eğer onun yemişinden ikindi zamanında alsalar yakuti görünür. Ve bir kavilde (sözde) demişler, sabahta alsalar siyah görünür. Ve o, ikinci derecede soğuktur. Ve bazıları demiş birinci derecede (evvelde). Ve üçüncüde kurudur. Ve eğer ve illa birinci derecede kabızdır. İshal ile kan akmasını keser mutlak manada ve yine nezleleri ve geriye kalan hastalığa karşı kavi eder ve bedeni ve organı eğer gül ile ve mersin ile sürseler men eder nice olursa ve ateş yanığını, su toplamış kabarcıklardan ve dolamadan balmumu ile men eder ve rahmi ve makatı mutlaka ıslah eder ve tıkanıklıkların meydana gelmesine sebep olur. Badem yağı onun muslihidir (zararını giderir). Şerbeti: Yarım miskale değindir. Bedeli: Beyaz sandal ve kabuksuz mercimek.
[El Tezkire]
Erişim kontrol ediliyor…
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.