İzhir / Mekke Ayrığı (Cymbopogon)
Mekke Ayrığı (Idhır):
Türkçe Mekke ayrığı derler. Sidiği yürütür, ne zaman (kaçan) içseler hayız kanını yürütür. Ve ciğerde ve midede olan şişleri giderir. Ve kökü çiçeğinden artık tutar (kabz eder) ve çiçeği kökünden artık kızdırır. Ve kan tükürmek için düzülen macuna katsalar fayda ede. Ve dahi pişirseler suyunu içirseler kavuktaki taşı gidere. Ve mide ve ciğer ve böbrek ve akciğer (öyken) ağrılarını gidere. Ve dahi on güne değin günde bir miskal biberle içirseler şol kişiye kim midesi yemek kabul etmeye, daim kusa. Ve dahi şol kişiye kim uzvunda sancısı ola, içseler fayda ede. Ama başı ağırlaştırır. Ve yakı eyleyip vursalar midede ve ciğerde olan katı şişlere fayda ede, gidere. Ve çok suyla kaynatsalar kadınlar içine girse otursa rahimlerinde şişlere fayda ede. Ve dahi suyunu içseler iç ağrılarına hususan ki rahim ağrısına gayet fayda ede. Ve dahi bir kişi çok koklasa başını ağır eyleye uyuta. Eğer şarapla (süci ile) pişirseler sidiği tutulan kişiye içirseler sidiğini yürüte. Ve kavuğu kızdıra ve gövdede olan bütün yelleri dağıta. Ve dahi kökünü pişirseler on beş güne değin içseler eklemler (mafsallar) ağrısını gidere. Ve balgamdan olan sıtmaları fayda ede. Eğer sirkencübin ile içseler bu faydaları ede. Ve tabiatı tuta evet sidiği yürüte.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Mekke Ayrığı:
Tabiatı birinci derecede kuru, ikinci derecede sıcaktır. Ama çiçeği birincide sıcak, ikincide kurudur. Mide şişliklerine (evram-ı mideye) faydalıdır. Sidiği söktürür. Çiçeğini koklamak uyku getirir.
[Lehçetü'l-Lügat]

Mekke Ayrığı:
İçilecek miktarı yarım dirhemdir. Sıcaktır ikinci derecede, kurudur birincide, latiftir, tıkanıklıkları (süddeleri) ve damarların ağızlarını açar (feth eder) ve sidiği ve hayzı (tamsı) söktürür ve taşı pareler ve sert (berk) şişleri midede ve ciğerde ve böbreklerde eritir (tahlil eder) içmek ile ve sarmak ile. Çiçeğini zeytinyağına koyup otuz gün şişe içinde güneşte durmak ile olur. İzhir çiçeğidir ve reyhani şarap ve raventtir.
[Şerh-i Mücez Fi't-Tıb]

İzhir:
Mekke ayrığı otu kavuğunda taş olan adama dahi sancısı olan için kaynatıp suyunu içire. Azim fayda göre.
[Havabi Risale Fi't-Tıb]

İzhir:
İzhirin mahiyeti bilinmektedir (marufedir). Bir sınıfı Arabi olur, kokusu güzeldir (tayyibdir) ve diğer sınıfı dahi Acemidir; bu sınıfın bazısı ince ve katı olur ve bazısı kalın ve ziyade gevşek (rıhv) ve yumuşak olur ve bunun kokusu olmaz, pişkin değildir. Dioskorides der ki izhir iki nevi olur; bir nevinin yemişi (semeresi) olmaz ve diğer nevinin kara (esvedü'l-levn) yemişi olur. Seçimi: İzhirin ziyade iyisi (ceyyidi) ve üstünü (efdali) Arabiyye olup rengi kırmızı (ahmer) ve kokusu ziyade keskin (zekiyye) olan sınıfıdır. Ve o sınıf dahi üstündür ki onun çiçeği kızıllığa (humrete) çalar ola ve yarılıp (teşakkuk edip) açıldıkta rengi mor/erguvan (firfir) ve bitişi (nebti) ince olup elde ovulup ufalanırsa (teftit olunsa) kokusunun güzelliği (tib-i rayihası) gül kokusuna benzer ola. Ve ekseri menfaati çiçeğinde (zehrinde ve fıkahında) ve kökünde (aslında) olur. Ve dalları dili ısırır (lez') ve yakar (ihrak edip) hiddetlendirir. Tabiatı: Acemide soğutucu (müberride) kuvvet vardır; İbn Cüreyc katında izhirin tümü soğuktur. Ve kökünün tutuculuğu (kabzı) şiddetlidir ve çiçeğinin hafif (yesiri) ısıtması (teshini) vardır ve tutuculuğu (kabzı) ısıtmasından azdır. Ve yakın olur ki izhirin Arabi olan sınıfı ve Acemiden dahi tabiatında hararet olanların kuruluğu ikinci derecede ola. Fiilleri ve Hassaları: İzhirde tutuculuk vardır, onun için herhangi mevziden ve hangi uzuvdan kan kanasa (dem nezf eylese) izhirin çiçeği (fıkahı) o kanı hapseder ve kanamadan ve çıkmadan men eder. Ve izhirin yağında (dühnünde) dahi tutuculuk ve eritme (tahlil) olur. Ve bu fiillerde izhirin kökü ziyade kuvvetli olur ve tabiatı tutar ve maddeleri pişirir (inzac) ve yumuşatır ve damarların ağzını açar ve karında (batında) olan ağrıları (vecaları) ve hususan rahimde olan ağrıyı teskin eder ve yelleri (riyahı) dağıtır. Yaralar ve Çıbanlar: İzhir yağı kaşıntıya (hikkeye) faydalıdır hatta hayvanda zuhur eden kaşıntıya (giciğe) dahi faydalıdır. Şişlikler ve Sivilceler: İzhirin pişmişi sıcak şişliklere (evram-ı harreye) ve karında olan sertliğe (salabete) ve bağırsaklardaki soğuk şişliklere (evram-ı barideye) fayda verir. Eklem Organları: Kaslara (adalata) faydası vardır ve kasılmaya (teşennüce) dahi faydalıdır eğer karabiber (fülfül) ile çeyrek miskal miktarı içilse. Ve yemişi (habbı) yorgunluğu (ı'yayı) izale eder. Baş Organları: İzhir başı ağırlaştırır hususan Acemi sınıfı ziyade başı ağır (sakil) eder lakin Acemi izhirin iki kısmından ince olan (dakik) ve dalları ince olan kısmı baş ağrısı meydana getirir (ihdas eder) ve yoğun (aglaz) olup dalları kalın olan sınıfının tohumu uyutucu (münevvim) ve uyuşturucu (muhaddir) olur. Ve bütünüyle izhir diş etlerini kuvvetlendirir ve diş etlerinin rutubetlerini çeker (neşf edip) izale eder. Ve çiçeği başı temizler. Nefes ve Göğüs Organları: İzhir akciğer ağrısına faydalıdır. Ve izhirin çiçeği kan tükürmekten faydalı olur. Gıda Organları: İzhirin kökü mideyi kuvvetlendirir ve yemek yemeye iştah getirir. Ve yine izhirin kökü göz kararmasını (gaseyânı) teskin eder eğer kökten bir miskal kullanılır ise hususan bir miskal köke bir miskal karabiber (fülfül) katıla o terkibin teskini ziyade olur. Ve çiçeğin mide ağrısına faydası vardır ve ağrıyı teskin eder ve mide ve karaciğer veremlerine faydalı olur. Boşaltım Organları: Rahimde olan ağrılara hassaten izhirin faydası olur. Ve izhiri pişirip rahiminde sıcak veremi (verem-i harrı) olan kadınlar o pişmişte (matbuhta) otursalar faydalıdır. Keza o pişmişten damla (katur) edinilip rahime damlatılsa veyahut o pişmiş tütsü (tebhir) olunup rahime buharı ile tütsü verilse o vereme faydası olur ve sidiği ve hayzı (tamsı) söktürür. Ve izhir taşı ufalar (teftit eder). Ve izhir tabiatı tutar ve hapseder hususan Acemi sınıfının iki kısmı yani dalları ince veyahut kalın olanları bu fiilleri ziyade işler ve o iki Acemiler kanamayı (nezf-i demi) keser. Ve çiçeğinin böbrek ağrılarına ve böbrek kanamasına faydası olur. Ve bir miskal izhirin kökü karabiber yani biber ile karışsa istiskaya faydası olur. Ve çiçeğinin makat şişlerine faydası olur. Zehirlere Faydası: Dalları kalın (galiz) olan izhirin köküne yakın olan mahalden yaprağı alınıp terü taze iken yerin zehirli böceklerinin (hevamm-ı arzın) soktuğu mahalle lapa (dımad) olunsa faydası olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Mekke Ayrığı (Adhır):
Mekke ayrığı derler Türkçe. Takvim sahibinin sözü üzere bu ot üç nevi olur. Mekkeli ve Mısırlı ve Afrikalı olur. Ama İbni Baytar'ın sözü üzere iyisi Antalyalı dahi olur. Velhasıl iyisi Arabi, kırmızı renk ola. Otçuların (Aşşabun) tasvirli kitaplarında bir nevinden gayrı tasvir göstermemişler. İyisi ince ve hoş kokulu (hoş-bu) olandır. Ve bazı nüshalarda yoğun kıvamlı (galiz) siyah renk ve kokusuz bir nevi olur, siyah yemişleri olur ve bir nevi dahi olur ki yemişleri olmaz demişler. Elhasıl tümünden iyisi yukarıda zikrolunduğu üzere Arabi, kırmızı renk, hoş kokulu olandır. Tabiatı evvel derecede sıcak ve kurudur. Bazıları ikincide sıcak ve kurudur derler. Mesane ve böbrek taşlarını kırıp çıkarır ve sidiği ve hayzı yürütür, ciğerde ve midede olan şişleri giderir. Ve kökü çiçeğinden artık kızdırıcıdır. Kan tükürenlere eyledikleri macunlara katarlarsa gayet muvafıktır. Ve pişirip suyunu içerlerse mutlaka (la-büdd) kavuk taşlarını giderir. Ve midesi yemek kabul etmeyen kimselere on güne değin her gün birer miskal bundan bir miktar biber ile vereler. Ve uzvunda ağırlık (sıklet) olanlara dahi fayda verir. Ve ciğer ve mide şişlerine yakı ederlerse münasiptir. Ve kaynamış suyuna kadınlar girip otursalar rahim şişlerine gayet fayda eder. Eğer bu otu ziyade koklasalar gerçi başı ağır eder, illa uyku getirir derler. Ve kökünü pişirip on beş gün içerlerse eklemlerin (mafsalların) ağrısını giderir ve balgami sıtmaya dahi fayda eder. Eğer sirkencübin ile içseler tabiatı tutar(dışkıyı zorlaştırır, tabiatı sıkıp tutar) ama sidiği yürütür. Elhasıl mide ağrılarına ve şişlerine ve ciğer ve akciğer (öyken) ve velhasıl iç (batıne) şişliklerine (evramına) fayda verir. Bilhassa soğuktan olanları kızdırıp bedende her ne kadar nevi yel ve şişlik (nefh) var ise giderir. Bunun suyunu içmekten, dövüp şöyle yemesinin fazlı ve ameli artıktır. Kökünü tutmaya (kabza) müteallik haplarda ve diğer devalarda amele getirmişler, gayet münasiptir. Mekke ayrığının (Adhırın) içilecek miktarı yarım dirhemden yarım miskale değin caizdir. Ve bu otun yağı kaşıntıya (hıkkeye) ve çeyrek (rub') miskali kasılmaya (teşennüce) ve doluluğa (imtilaya) gayet fayda eder. Ve mide kuvvetine ve diş ağrısına fayda verir. Mekke ayrığı böbreğe zarar eder, illa gülsuyu ıslah eder. Ve başı ağrıtır, illa sandal ve gülsuyu yahut nilüfer kökü (ırk-ı nilüfer) ıslah eder. Bunun bedeli Acorus'dur (kasabü’z-zeriredir). Takvim sahibinin sözü bunun bedeli yavşan (şih) ve acı yavşandır (ca'dedir).
Mekke Ayrığı Kökü (Aslü’l-adhır): Mekke ayrığı köküdür. Tabiatı sıcak ve kurudur, dağıtıcıdır (muhallildir). Ciğer şişlerine gayet faydalıdır. Ve suyunda kadın otursa sıcak rahim veremine fayda verir. Bundan bir miskalini altı tane biber ile istiskaya verseler faydalıdır. Ve balgamdan arız olan göz kararmasına (gaseyana) dahi faydalıdır.
Mekke Ayrığı Yağı (Dühnü’l-adhır): Mekke ayrığı yağıdır. Bunun tabiatı ve kuvveti damla sakızı yağı gibidir. Bütün kaşıntılara hatta hayvan kaşıntısına dahi fayda eder. Ve gevşeklik/güçsüzlük (süst-endam) olan kişilere vermese dahi fayda eder. Ve sakalı geç gelen kişinin yüzüne sürseler sakalı tez bitire.
Mekke Ayrığı Çiçeği (Fukkâhü’l-adhır): Ayrık çiçeğidir Türkçe. Bunun iyisi Arabi olmaktır, Türkçesi ve Rumcası ayrık çiçeğidir. Tabiatı Razi'nin sözü üzere evvel derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur. Rufus'un sözü üzere kırmızıya çalar olanı ve tazesini dile değdirseler letafetinden azıcık yakar ve azıcık kekreliği ve tutuculuğu (kabzı) vardır. Sidiği ve hayzı yürütür ve ciğerde ve midede olan şişlere faydalıdır, pişmişi kullanılır. Maserbüye'nin sözü üzere yaramaz hıltlardan (ahlatdan) başı pak eder ve kan tükürenlere ve mide ağrısına ve böğür ağrısına ve kan gidenlere ve ciğer ve mide şişlerine faydalıdır. Eğer bu çiçeği her defa (her-bar) koklasalar İshak'ın sözü üzere başı ağır (sakil) eder ve uyku getirir, ama her nerede olursa kanı azaltır ve soğuk şişleri ıslah eder, ama nefes aletlerine zararı vardır, illa ayva çekirdeği ve şeker ıslah eder, bunun bedeli Acorus (kasabü’z-zeriredir).
[Süleyman Efendi - Nizamü'l-Edviye]




Mekke Ayrığı (Idhir):
Türkçede Mekke ayrığı derler bir nebattır, hilal-i Me'muni demekle dahi maruftur. Zira halifelerden Me'mun Halife yemekten sonra (ba'de’t-ta'am) onunla yani budakları ile dişlerini ayıklardı. Yumuşak yerlerde ve katı yerlerde ve suları çekilmiş ve sıcak olan yerlerde dahi biter. Sureten kevelan dedikleri nebata benzerdir. Kevelan, ondan Mısır hasırları ettikleri nebattır. İzhir kökü yer içine gömülüp gider ve ağır kokusu vardır. İzhirin baldırı ve yaprağı ve kendisinin bütünü kevelan dedikleri nebattan küçücüktür. İzhirin çiçeği dahi vardır. Çiçeği ve kamışı dahi güzel kokulara girer. Ondan evvela haplar edip ondan sonra diğer hoş kokulu nesnelere katıp kokusu hoşluğu ziyade olur. İyisi odur ki yeşil ve taze olup rengi kızıla çalar olup çiçeği çok ola ve kokusu gül kokusu gibi ola ve Mekke taraflalarından getirilmiş ola. Ondan sonra iyisi Basra’dan ve Bağdat tarafında Babil demekle maruf olan yerden getirdikleridir. Tümünden yaramazı Diyarbakır’dan getirdikleridir. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Maddeleri eritici (tahlil edici) ve tıkanıklıkları açıcıdır. Sidiği ve hayzı çiçeğinden miskal miktarı içmekle ve suda pişirip sıcak sıcak üzerine komakla yürütür ve aşağı indirir. Mide ağzında ve ciğerde olan şişlere fayda eder, tıkanıklıkları (süddeleri) açıp hıltları pişirir. Kan tükürmeye mani olan devalara girer ve kavukta olan taşları ufaklar ve şişmeleri indirir, istiska marazına fayda eder. Böbreklere ve akciğere (öykene) iyidir ama sidiği çok yürütmekle sıcak olan böbreklere zarar etse olur. Pes bu makule kimselere evla budur ki kullanmadan evvel onu soğuk su ile birkaç kere yıkayalar ki bir miktar keskinliği gide. Eğer kökünden miskal miktarını ağırlığınca biber ile birkaç gün içirseler eskiden olan gönül dönmesini gidere, tecrübe edilmiştir ve karın şişmesi ile olan istiska marazını dahi gidere. Karaca et yarılmasına fayda ede. Ve eğer su içinde pişirip rahminde şişleri olan kadın içinde otursa fayda eyleye. Ve ondan üzerine yakı etmekle ciğerde olan şişleri eritir (tahlil eder) ve içmekle şişe sebep olan maddeleri pişirir ve içeride olan ağrıları sakin eder. Ve diş diplerini kuvvetlendirip fasit yaşlıkları kurutur. Çiçeklerini daima koklasalar başa kuvvet vere ve eğer şarap ile sürseler sidiği söktürmesi ziyade ola. Ve üzerine yakı etmekle yani sıcak iken üzerine komakla soğuklanmış olan kavuğu sıcak eder. Ve eğer ondan çok içseler tutucu eyleye. İçmekle ve sıcak yakı (kümad) etmekle bütün bedende, hususan midede olan yelleri dağıtır (tahlil eder) yani pişirip giderir. Bu hususlar için dövülüp kullanılır ve henüz zahir olan ağrıları dahi sakin eder. Eğer kökünü suda pişirip nice zaman suyundan içseler en yerlerinde soğuktan olan ağrılara fayda eyleye. Sirkencübin ile balgami olan sıtmalar sonralarında fayda eder. Ziyade söktürmesi olmakla bazen olur tabiatı tutup hapseder. Soğuktan olan diş ağrılarına pişirilmişi ile ağızda çalkalama ve dövülmüşü ile dişleri ovmakla fayda eder. Razi nam tabip kitabında zikretmiş ki izhirden bir sınıf dahi vardır ki meşeliklerde biter ama böyle zikretmesi yanlıştır (galattır). Ondan sonra Razi’ye taklit edip niceler dahi bu vecihle yanlış etmişlerdir.
[Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

İzhir:
İzhir yağı soğuktan olan ağrılara fayda eder ve dahi ufacık çıbanlar ki ağızda ola gidere.
[Kitab-ı Tıbb - İbn Baytar 2]