Not: Zerdeçal ve kırlangıç otu "Haliduniyun / halidun" olarak birlikte kategorize edilmiş olup, BÜYÜK halidun zerdeçal, KÜÇÜĞÜ ise kırlangıç otudur yani mamiran'dır. Kırlangıç otu da kendi içinde küçük ve büyük mamiran diye ikiye ayrılır. Aslında zerdeçal ve mamiranın ikisi de kırlangıç devası anlamına gelir ve göz için kullanımı nakledilmiştir, hatta kırlangıç devasını, kırlangıç yavrusu kör olunca götürüp onun gözüne sürer diye nakledilmiştir. Zerdeçalın suyunun sıkılması, kırlangıç otu'nun sütleğen-gibi öz suyunu göze sıkıp acıtmaktan çok daha kolaydır ve daha az risklidir. Zira bu başlıkta gelecek ki: "Suyunu sıkıp göze sürtseler göze son derece fayda ede. Ve keskin eyleye. "

Boyacılar Kökü(Urûkü's-sabbâgîn)
Mahiyeti Hakkında: Meşhurdur.
Tabiatı Hakkında: İkinci dereceye varıncaya kadar sıcak ve kurudur.
Fayda ve Özellikleri Hakkında: Onda kuvvetli arındırıcılık/temizleyicilik(cila) vardır.
Baş Organları Hakkında: Onu çiğnemek diş ağrısına faydalıdır.
Göz Organları Hakkında: Gözü keskin eylemekte cidden faydalıdır ve gözbebeğinin önünde olan suyu ve beyazı temizleyici/arındırıcıdır(celladır).
Beslenme Organları Hakkında: Tıkanıklıklardan meydana gelen sarılığa faydalıdır, bilhassa anason ile ve beyaz şarap ile kullanılsın.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]



Zerdeçal, Sarı Kök(Urûkü's-sufr, Sarı kök, Hâlîdûniyûn):
Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Beyaz leke hastalığına(bahaka) ve temriyeye sürülse faydalıdır ve cinsel güce(baha) kuvvet verir.
[Lehçetü'l-Lügat]

Kırlangıç Otu(Baklatüʼl-hatâtîf): Bazıları sarı köktür der, sarı kök(uruk-ı sufr) diye ayın babında zikrolunur. Cami sahibi ve İbni Baytar'ın sözü bunun üzerinedir. İhtiyarat sahibi ona kırlangıç devası(deva-yı hatatif) demiştir. Kırlangıç devası demek olur. Kırlangıç(hatatif) hı babında ve kırlangıç devası diye dal babında zikrolunur.
Zerdeçal(Zerde-çûb): Sarı köktür. Boyacılar kökü(urukü’s-sabbagin) diye ayın babında zikrolunur.
Zerdeçal(Hürd): Zerdeçaldır(zerde-çubdur). Sarı odun(üdü’s-sufr) ve sarı kök(urukü’s-sufr) dahi derler, bir sarı köktür.
Kırlangıç Ağacı(Şeceretü’l-hatâtîf): Sarı köktür ki ayın babında sarı kök diye zikrolunur.
Sarı Kök(Urûkü’s-sufr): Türkçede boyacılar kökü derler; Türkçede sarı kök; Türkçede kırlangıç otu; Arapçada safran kökü(urukü’z-za'feran); Arapçada boyacılar kökü(urukü’s-sabbagin); Farsçada zerdeçal; Süryanicede urukü’s-sabbagina; Rumcada kaliziyun; Rumcada halidun; Yunancada magilun. İbni Sina'nın sözü üzere Farsçada safran(kerkem); Hintçede derçube; Süryanicede aferkerkema; Arapçada boya kökü(aslü’l-vers). Boyacıların kullandığı sarı köktür. İki çeşit olur. Büyük çeşidine Araplar zerdeçal(hürd) ve Farsçada zerdeçal derler. Küçük çeşidine mamirandır dediler, mim babında mamiran diye zikrolunur. Geldik sarı kökün iyisi, kokusu keskin ola. Tabiatı İsa'nın sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bazıları üçüncüde sıcak ve ikincide kurudur dediler. Kuvvetli yıkayıp arındırıcılığı/temizleyiciliği(Cilâ-yı kaviyyesi ) vardır. Diş ağrısı için ağızda çiğneseler uygundur. Bunun özsuyu göz hastalıklarına ve beyazına faydalıdır, gözü göregen eder(görme gücünü artırır). Bundan göze sürme edeler. Tıkanıklıklardan olan sarılık hastalığına bu otun iki çeşidi dahi uygundur. Şerbet miktarı yarım dirhemdir. Eğer anason ve ak şarapla içseler ciğer tıkanıklığından hasıl olan sarılık hastalığına fayda eder. Eğer bunu kurutup sivilceler ve çıbanlar üzerine vursalar fayda eder. Soğuk diş ağrısına gayet uygundur, ağızda çiğneyip tüküreler. Eğer dövüp bal ile bakır kap içinde pişirip göze sürtseler gözü göregen eder, zira buna kırlangıç otu dahi derler. Kırlangıç kör olsa anası bu kökü götürüp yavrusunun gözüne sürter. Mamiran diye mim babında dahi bunun küçük çeşidi detaylı anlatılır. Eğer suyunu bal ile karıştırıp buruna damlatsalar beyni pak eder. Bunun beş duyuya zararı vardır ve Takvim'in sözü üzere ciğere dahi ziyan eder, ancak kafur tableti(kurs-ı kafur) düzeltir. Bedeli Çin mamiranıdır. Çoğu sürmelere ve merhemlere bu kökü kullanırlar.
Kırlangıç Ağacı(Şeceretü’l-hatâtîf): Sarı köktür ki ayın babında sarı kök diye zikrolunur.
Zerdeçal(Hürd): Zerdeçaldır(zerde-çubdur). Sarı odun ve sarı kök dahi derler, bir sarı köktür. Detayı ayın babında sarı kök diye zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Boyacılar Kökü(Urûku’s-sabbâgîn): Zerdeçaldır(zerdeçubdür). Göze son derece fayda ede. Ve keskin eyleye. Suyunu sıkıp göze sürtseler bu faydaları ede. Eğer ak şarapla ve anason ile içseler tıkanıklıktan olan sarılığa(yerakana) fayda ede. Eğer yakı edip şarapla nemle dedikleri çıbana/hastalığa vursalar gidere. Eğer dövüp suyunu balla karıştırıp bakır kap içinde kor üzerinde pişirseler göze sürtseler son derece keskin eyleye. Buna kırlangıç otu derler dahi, zira kırlangıç yavrusu kör olsa anası bu otu getirir gözüne sürer tekrar gözü görür olur. Suyunu balla karıştırıp buruna damlatsalar beyni(dimağı) arıta ve bir türlüsü dahi olur suyunu balla karıştırıp damlatsalar beyni arıta. Eğer göze tutya eyleseler ağrısını gidere keskin eyleye. Eğer sirke ile karıştırıp çıbana(çığıda) sürtseler fayda ede.
[İbn-i Baytar]

Not: Burada hekim zerdeçal ile Chelidonium majus'ı karıştırmış gibi gözüküyor. Zira bütün bu devaların, yani kırlangıç devası-sarı kök vs.. hepsi iç içe girmiş terimler bütünüdür. Kırlangıç devası diye birden çok deva kastedilir. Kanıtlar: Öz suyu dili ısırır ve pis kokuludur diyor. Zerdeçal yaprağının öz suyu dili öyle aşırı ısırmaz ve MİS GİBİ KOKAR. Burada kastedilen bitki çok büyük ihtimalle; Chelidonium majus yani meşhur kırlangıç otu.
🌿Sarı Kök(Urûk-ı sufr): Sarı kökler demektir. Türkçede zerde-çubdan galat olunup zerdeçal(zerde-çav) dedikleri köklerdir ki meşhurdur. Boyacılar kökleri dahi derler. Kırlangıçlar otu dahi derler. İki türlüdür: Biri iridir Farsçada ona zerdeçal derler ve Arap lisanında zerdeçal(herd) derler, safran(kürküm) dahi derler; bir sınıfı dahi ufaktır ona mamiran derler ki mim harfinde zikrolunur. Büyüğüne Yunancada halidunun tümaga derler. Otunun yaprağı kişniş veyahut düğün çiçeği(kebikec) dedikleri ot yaprağına benzer, köke meyillidir. Arşın kadar uzar, ince baldırı olur. Baldırından ince budaklar yayılır. Yaprakları kalındır. Beyaza ve sarılığa meyilli Mekke yosunu(huzaz-ı Mekki) çiçeğine benzer çiçeği olur. Yaprağının özsuyu kızıla meyillidir, dili incitip ısırır, kokusu çirkindir. Çiçekten sonra haşhaş gibi yemişi kalır. Tabiatı üçüncü derecede belki sonunda sıcak ve kurudur. Temizler/arındırır kuvveti vardır. Mamiran gibi göze faydalıdır. Tıkanıklık sebebi ile sarılıkları olanlara fayda eder. Zira ciğerde olan tıkanıklıkları açar. Eğer bu köklerden çiğneseler dişler ağrılarına fayda eyleye. Eğer şarap ile nemle dedikleri çıbana yakı etseler iyi ede. Çıbanları kurutup kaşıntıya(gicige) ve uyuza fayda eder. Eğer göze sürme gibi çekseler gözde olan ince beyazı temizler/arındırır ama kalbe ziyade zarar eder. Limon ve ağaç kavunu düzeltir.
Bir Diğer sarı kök
Not: Bu da zerdeçal değil gibi görünüyor; Metindeki "Oğlancık el ayası şeklinde beş parmaklı kökü vardır" ve "mor çiçeği vardır" tanımı bizi doğrudan Parmaklı Orkide (Dactylorhiza spp.) türlerine götürür.
🌿Sarı Parmaklar(Asâbi'-i sufr): Sarı parmaklar demektir. Ayşe eli ve Meryem eli dahi derler. Murat, bir yapraktır ki yaprağı pırasa yaprağına benzer ve ince baldırı vardır. Baldırının aşağısından yukarıya varıncaya kızıla meyilli menekşe rengi çiçeği vardır. Küçük çocuk avucu miktarında ve şeklinde beş parmaklı kökü vardır, içi rutubetle doludur. Bu ot kumlarda ve deryada ve sulara yakın yerlerde biter. Kuru oldukta rengi beyaza meyilli sarı olur. Lezzetinde bir miktar tatlılık vardır. Bir sınıfı dahi vardır, küçüktür ve çengel gibidir ve sarıdır. Bunun keskinliği ve harareti evvelkiden ziyadedir. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Yoğun kıvamlı/kalın ve koyu olan hıltları ziyade çözüp/eritip giderir ve sinirli olan uzvu hıltlardan olan tüm afetlerden pak eder. Deliliğe(divaneliğe) faydalıdır, zehirli canavarlar zehirlerinin zararını defeder. Küçük olan sınıfı karından bebekleri düşürür. Şerbet miktarı iki miskal miktara dektir. Yarısı miktar kitre ile kullansalar. Bedeli bin kaynamış(hezar-cuşan) dedikleri devadan bir buçuk ağırlığı ve ağırlığının üç payından iki pay miktarı topalaktır(su'ddur). Bin kaynamış(Hezar-cuşan) bir çeşit sarmaşıktır. Su'd, topalak dedikleri devadır.
Not: İşte buradan sonrası zerdeçal için ayrılmış kısımdır ve zerdeçal kastedilir.
🌿Kırlangıç Otu(Hâlîdûnyûn): Yunanca ismidir. Manası kırlangıç otu demektir. Hekimler taifesinin muradı sarı kök dedikleri devadır ki Türkçede zerd-çûbedir ki halkın galatı üzere zerdeçal derler. Bazıları demişler kırlangıç otu demeye sebep budur ki bu ot kırlangıç geldikte biter ve kırlangıç gittikte solup kurur. Bazıları demişler yavrularına sarılık hastalığı olunca onunla ilaç eder, onun için böyle demişler.
🌿Safran(Kürküm): Bazıları demişler daha önce ayın harfinde sarı kök diye zikrolunan sarıca köklerin irisi murattır. Bazıları safran kökleri diye isimlendirirler. Zira sarıya boyar, ancak hakikatte safran kökü değildir. Bazıları derler Hint ve Yemen adalarından getirirler, kalın ve katı ve sarı köklerdir. Tabiatı sıcak ve kurudur. İnce dövüp yağ ile karıştırıp kaşıntıya sürseler fayda eyleye ve çıbanları kurutur. Göze sürme gibi çekseler gözde olan beyazı gidere ve gözü keskin eyleye.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Sarı boya: Suyunu göze çekseler göze düşen ağı gidere ve göze arınma/temizlenme(cila) vere.
[Kitab-ı Tıbb]