Cehri / Alacehir (Rhamnus petiolaris / Boyacı Cehrisi)

Sidr, sidre: Arabistan kirazı(nebk) babında onun ahvalini biz beyan eyledik.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Sidre yemişidir. Kuvveti alıca müşabihtir.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Mahiyeti: Dikenli büyük bir ağaç vardır, Arabistan kirazı onun yemişidir. Ve Arabistan kirazı fındıktan küçük bir yemiştir, rengi kırmızıdır, yenilir ve tadı güzel olur ve sıcak memleketlerde bulunur. Ve Arabistan kirazının isimleri çoktur, her diyarda bir türlü isim ile meşhur olur, bazıları sidr ve bazıları da hünnap(künâr) derler. Havassı: Arabistan kirazının tazesinin ve kurusunun kurutuculuğu ve incelticiliği vardır ve o keyfiyetler Arabistan kirazı ağacının tamamen eczalarındadır. Ve sidr ağacının dumanı şiddetli tutucudur/büzücüdür(kâbızdır). Fiilleri ve Havassı: Tutucudur/büzücüdür, hususan kavrulmuş un çorbasının(sevîkinin) tutuculuğu daha çoktur. Zinet: Kılı dökülmekten men eder ve uzatır ve kuvvetlendirip yumuşatır. Ve sidr ağacının zamkı olup o zamk kepeği ve konakları yok eder ve kılı kızartır. Şişlikler(evrâm) ve Sivilceler(büsûr): Sidr ağacının yaprağı sıcak şişleri(verem-i hârrı) yumuşatır ve eritir/çözer(tahlil eder). Baş Uzuvları: Sidr ağacının zamkı ile baş yıkansa konakları yok eder. Göğüs Uzuvları: Yaprağı astıma ve akciğer marazlarına faydalıdır. Gıda Uzuvları: Mideyi kuvvetlendiricidir. Boşaltım Uzuvları: Tabiatı tutucudur('âkıldır), hayız ve kanama akıntısını ve bağırsak yaralarını(kurûh-ı em'âyı) men eder ve hassaten Arabistan kirazı kavutunun(sevîk-i nebkin) bu fiilleri ziyade olur ve mide zayıflığı sebebiyle olan ishale faydalı olur. Ve sidr ağacının haşlaması(tabîhi) ile zikrolunan illetler için lavman(ihtikân) olunur ve keza rahim akıntısı(seyelân-ı rahim) için içilir. Ve taze Arabistan kirazının hükmü ayva, alıç, elma ve armut misillü hemcinslerinin hükmü gibidir; onlardan mutedil olanlar tutucudur. Ve keza kündüs otu gibi Arabistan kirazının tüketilmesini çoğaltmak koleraya(hayzaya) sebep olur, tabiat çok miktardaki Arabistan kirazını hazmetmekten aciz kalıp defetmeye kalkıştığı için.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb Cilt 2]

Alacehir, boyacılar dikeni dahi derler. Arap'ta şevketü's-sabbâgîn dahi derler: Çalı nev'inden, çalılık, rutubetli yerlerde biter. Kilis vilayeti semtlerinde çok olur. Bir küçük ağaççıktır ki kalınlığı vasat, kabuğu kiraz ağacının kabuğuna benzer. Dalları ahlat ağacı gibi bazı dikenlerle donanmış, yaprakları elma yaprakları gibi lakin küçük, çevreleri ufak dişli, yemişleri ardıç yemişi kadar, yumuşak, iptidada yeşil, kemal buldukta siyah, parlak olur. Bir yeşilimtırak, acımtırak rutubetle dolar. İçlerinde bazı ufacık çekirdekleri olur. Bu yemişle boyacılar yeşil, sarı boyarlar. Onu tabipler ilaca kullanırlar. Alacehrin ancak yemişleri kullanılır, pişirilir(matbûh olunur), usaresinin macunu yapılır. Sulu dışkı yapan kuvvetli bir müshildir(müshil-i mâiyyettir). Gevşeklikten(füturdan) olan istiskada, gutta(nıkriste), nezlevî ağrılar ve eklem ağrılarında(evcâ'-ı nevâziliyye ve mefâsıliyyede) kullanılır, lakin kullanılması nadir olur. Bir dirhem alacehir yemişi yüz dirhem suda pişirilir.
[Şanizade Ataullah - El Kitabü'l Hamis Fi Zikri'l Edviye]

Sidr: Arabistan kirazı ki Mısır vilayetinde olur bir çeşit incirdir, onun ağacının ismidir. Ama sidr diye söylense yaprağının dövülmüşü murat olunur. Sidr iki türlüdür: Birisi yabanidir, ona zâl derler. Bu çeşidi çok dikenli ve keskin dikenli olur. Birisi dahi bostanidir. Bostanisinin ağacı büyük ve dikeni azdır. İkisinin dahi yemişleri Arabistan kirazı dedikleridir. Ama bostanisinin yemişi daha büyük ve daha lezzetli ve daha tatlı olur ve kekreliği az olup mizacı daha kuru olur. Arabistan kirazının iyisi odur ki sarı kızıl olup çekirdeği küçük ve kokusu hoş olup etli ola. Tabiatı birinci derecede soğuktur. Kekre ve ekşi olanın tabiatı tutucu ve mideyi tabaklayıcıdır. Tatsız olanın gerçi tabiatı kurudur ama yapışıp kalır denilen cinsten olan rutubetten dahi hali değildir. Bu çeşidi yaramazdır, göğüs perdelerini gerer, mideyi sıkması ile ishal dahi eder. Yelmeşikliği ve midede çok dönmesi sebebi ile rast geldiği hıltı dahi aşağı indirir. Kuru olanın soğukluğu az ve karnı tutması ziyadedir. Onun içindir ki ondan kavut edip safradan ishali olan kimseye yedirseler şifa ola. Kuru olanı birinci derecede soğuk ve ikinci derecede kurudur. Tamam olup iyi olanın gıdası azdır, maddesi yoğun kıvamlıdır, geç hazmolur ama ondan hasıl olan hılt yaramaz değildir. Eğer tatlı Arabistan kirazı suyundan rıtlın üçte birinden yarım rıtl miktarına dek içseler bağırsaklara ve midede cem olmuş olan safrayı ishal eyleye ve bedene sonradan arız olan harareti söndürüp gidere. Evla budur ki şeker ile tatlı edip içeler. Arabistan kirazı yemek mizaçları soğuk ve balgamlı olanlara ve göğüs perdeleri zayıf olanlara zarar eder. Onlara ıslahı budur ki gül tatlısı ve mastika yiyeler. Ama mizaçları sıcak olanlara ıslahı budur ki üzerine sirkencübin içeler, çekirdeği ziyade tutucudur/büzücüdür(kâbızdır). Pişirilmiş olunca yerinden ırgalanmış olan kemiğe ve berelenmiş olan kemiğe iyidir. Bazıları demişler eğer suyunu ta koyu oluncaya dek pişirseler taze yaraları bitişitirici deva ola. Eğer hamamda kurdeşen(şerâ) üzerine çiçeği ile ovsalar kurdeşeni giderir, tecrübe edilmiştir. Kurdeşen; ansızın bedende zahir olan kızıl hararete derler. Eğer yaprağının dövülmüşü ile başı yıkasalar saçlara kuvvet vere ve yağlılığını ve kirini giderip irilenip dökülmesine mani ola ve baş derisini pak eyleye. Eğer şarap ile ıslatıp ezip şişlere vursalar, pişire. Bir miktar eriticiliği/çözücülüğü(tahlil etmesi) ve tutuculuğu/büzücülüğü(kâbızlığı) dahi vardır. Ağacının talaşı, yani bıçkıdan çıkan ufağı ikinci derece ahirinde kuru ve birinci derece ahirinde soğuktur. İçmekle çok kan akmasını tutar, içmekle ve lavman(hukne) etmekle bağırsaklarda olan çıbanlara fayda eder. Bir kere şarap ile ve bir kere su ile karıştırıp ayrı ayrı lavman edeler ve yaralar üzerine ekeler, fayda eder. Şerbet miktarı yedi dirheme dektir. Mide zayıflığından olan ishale fayda eder. Eğer taze yaprağını muhkem ezip eğer kuru olursa su ile pişirip sıcaktan olan şiş üzerine vursalar yumuşatıp şişi indire. Bazen olur Arabistan kirazı kavutu ile ishal için ve bağırsaklarda olan çıban için lavman ederler. Eğer kavutu ile saçları tamam bulayıp kına gibi üzerine vursalar saçları kızartır. Arabistan kirazı mideye muvafık değildir. Eğer çok yeseler mideye hazımsızlık ve kolera(heyza) marazlarını eder. Ama ekşi olanı safrayı söndürür ve mideden yukarıya buharlar çıkmasını men eder.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Arabistan kirazı geç hazmolur, hayzı geciktirir(te'hîr-i hayza kılar).
[Kitab-ı Tıbb]