İlik, İliğin Tabiatı - Kemik İliği ve Omurga İliği
İlik mutedildir ey sevinçli-mutlu mert
Kişiye kilo aldırır(semirtir) ve şehvet artırır
Ancak mideyi gevşetir/güçsüzleştirir(süst eyler) şüphesiz
Kekik(sa'ter) ola ve tuz bu zararının hemen defini sağlar
[Tutmacı - Tabiatnâme]

Kemikler içinde bulunan ilik gıdası mutedile yakındır, hararete meyillidir, meniyi ziyade artırır, mideyi bozar.
[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]

İlik(Muhh) yani ilik sıcaktır, nemlidir. İnsanı(Ademi) kilo aldırıcıdır(semirdicidir). Göğsünü ve boğaz ağrısını ve boğaz anjinini(hunnâkı) defeder.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Isıtıcı ve yumuşatıcı ve cilalayıcıdır ve gıdası çok olur eğer devam olunur ise. Mideyi gevşetip şehveti düşürür, vacip olur ki onu yemek baharat ve tohumlar ile ola.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Özeti]

Mahiyeti Hakkında: Bilinendir yani kemiğin iliğidir.
Seçimi Hakkında: İliğin en uygunu buzağının ve geyiğin iliğidir ve ondan sonra öküzün ve ondan sonra keçinin iliği en uygundur. Ve tekelerin ve hususan damızlık öküzlerin iliği en kurudur ve uçların iliği yağlı olur.
Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Isıtıcı ve yumuşatıcı ve yıkayıcıdır(cilalayıcı) ve gıdası çok olur eğer devam olunur ise.
Şişler ve Çıbanlar Hakkında: Sertliklere ve taşlaşmalara buzağı ve geyik gibilerin iliği iyi olur. Ve dağ keçisi gibilerin iliği kuru olmakla onlardan hayır umulmaz.
Gıda Organları Hakkında: Mideyi gevşetip şehveti düşürür, vacip olur ki onu yemek baharat ve tohumlar ile ola.
Boşaltım Organları Hakkında: Övülmüş iliklerden ferzice (vajinal fitil) ittihaz olunup kullanılır ve rahim sertliğine faydalıdır.
Zehirler Hakkında: Denildi ki geyik iliği ile yağlanmak böcekleri kovar.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]


İlik(Muhh): Arapça. İlik Türkçe. İliğin alası iyyel (geyik) iliğidir ki ona keçi iliği derler, cümlesinden kuvvetlidir. Ondan sonra buzağı iliği, ondan öküz, ondan erkeç, ondan keçi, ondan koyun iliğidir. Hususan yazın sonunda olan ilik sair zamandan yeğdir. Tabiatı sıcak ve nemlidir. Ama öküz ve teke iliğinin kurutması ve keskinliği ziyadedir. Velakin katı şişlere cümle ilikler yumuşatır ama öküz ve teke iliği taş gibi olan katıları dahi yumuşatamaz. İliğin birinci derecede kuvveti ısıtıcı ve yumuşatıcı ve eritici/çözücüdür(muhallildür), onun için göz kapaklarına sürseler faydalı olup şişlerini eritir/çözer(tahlîl eder). Bunu katı şişlere şîrûgan yağı ile ve balmumu ile yakı eyleseler mülayim eder. Geyik iliği ile yağlansalar cümle yılan ve haşerat kaçar. Ve cümle ilikler yumuşatıcı ve eritici/çözücüdür(tahlîl edicidür). Ve geyik keçisinin iliğini dövüp kemiğinden ayırıp içine su döküp bezden süzüp bir çömleğe o suyla koyalar, üzerine gelen yağı gibi kirceğizi cem edip süzeler ve bir kaba dahi çömleği ile koyalar. Anda o su soğuk olup ve üstüne gelen şey donup kalır, ondan alıp kullanırlar.
Nuhâʿ (Omurga İliği): Omurga iliği Türkçe; ak ilik Türkçe; murdar ilik Türkçe; mûrhâd hâmâ Süryanice. Omurga iliğinin alası Fules'in sözü ve Takvîmü’l-Edviye sözü üzere koyunun olmaktır. Tabiatı soğuk ve nemlidir. İbni Mâseveyh sözü üzere eğer buzağı ve deve murdar iliğini ve berk ve katı taş gibi olan şişlere vursalar faydalıdır. Eğer yalnız murdar iliği yeseler yemek iştihasını getirir. Ercîcânis sözü üzere ve Razi sözü üzere eğerşâf vajinal fitil (şâf) gibi kadınlar götürseler rahim sertliğine faydalıdır. Ve makat çatlağına ve yaralarına dahi fayda eder, üzerine yakı olunsa. Ve Huneyn sözü üzere eğer buzağının omurga iliğini mum ile karıştırıp el ve ayak yarıklarına sürseler faydalıdır. Kullanım miktarı iki dirhemdir, beş dirheme kadardır. Ziyadesi mideye muzırdır, illa gül macunu ve mastaki ıslah eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

[Muhh]
İliktir. Katıları yumuşatır. Keçi geyik(iyyel) iliği gayet kuvvetlidir. Ondan aşağı buzağı iliğidir. Ondan aşağı keçi iliğidir. Ondan aşağı koyun iliğidir. İyisi yaz faslının ahirinde olandır. Cümle ilikler yumuşatıcıdır. Eritir/çözer(Tahlîl eder). Eğer çıbanlara vursalar etlerini bitire. Eğer gövdeye dürtseler keçi geyik iliğini zehirli canavarlar kaça.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Muhh: O, kemiklerde olan ilik dedikleridir. İyisi baldırda tutulanıdır çok hareket ettiği ecilden. Ve bir kavilde demiş ki o, cümlesinden kemdir. Zira hayvan korktuğunda onda olan fazlalıkları/atık-fazlalık maddeleri çözülür. Ve bu kavil evvelkinden daha uygundur ve ahsendir, buna göre kullanılmasın. Ancak merhemlerde onun hükmü aslı gibidir.
Omurga iliği:
Nuhâ' (Omurga İliği): Yemeğinde bir hayır yoktur. Ve hariçten kullanımı bedeni nemlendirir ve sertlikleri ve şişleri eritir/çözer(hall eder). Ve kulak ağrısını zeytinyağı ile damlatmakla, kuluncu ve sarılığı içmekle zail eder ve adet kanamasını akıtır ve karaciğeri ıslah eder. Ve eğer bedeni onunla yıkasalar eserlerini zail eder ve kötü rayihayı keser. Ve eğer şeker ile onu murabba eyleseler ve her gün ondan iki miskal kullansalar sakalı tez ağarmadan meneder. Ve eğer hamlin evvelinde buna başlasalar ve arasını kesmeseler ağarmayı aslında meneder. Ve bu, tecrübe edilmiştir. Ve eğer kına ile kosalar onu kavi eder, siyah eder. Ve eğer basura kosalar düşürür ve fil hastalığına kosalar zail eder ve balgamı, ishali, safra sevdayı ve bir kavilde demişler ki safrayı. Ve şerbeti: Bir miskal.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Muhh: İliktir. İtlak olundukta kemikler içlerinde olan ilik murat olunur. O dahi iki türlüdür: Birisi bir yere cem olunmuş olur; mesela baldır ve bilek kemiklerinde olan gibi ve birisi dahi yumuşak kemikler uçlarında ve kıkırdak olan kemikler içinde olan gibidir. İlik yağlıdır, tabiatı sıcak ve nemlidir, yumuşaklık vericidir, yağlı gıdayı çok verir, sinirli etlerde ve veterlerde ve kirişlerde olan katılıkları yumuşatır. Sığır buzağısı ve yaban sığırı ilikleri bu zikrolunan hususlarda faydalıdır. Öküzler ve tekeler iliklerinin keskinlikleri ve hararetleri daha kavidir. Pes eritmeleri/çözmeleri(tahlîl etmeleri) azıcık olup kurutmaları ziyade olur. İlik kilo aldırıcıdır(semirdicidür) ve gıdası lezizdir. Yemek için iyisi siyahıdır ki kemik içinde dolu olup hayvanı sağ olup gezip otlamakla beslenir ola. İki manadan ötürü baldırda olan ilik iyidir: Biri budur ki çoktur ve yağlıdır, ikinci mana budur ki baldır daima harekette olmakla sindirilmeyip kalmış nesneleri az olur. İliği hazır edip hıfzetmek murat edenlere lazımdır ki yüksek çardaklarda ki sıcak ve kuru olup nemli olmaya ve nemli hava içine girmeye ve kuru defne yaprakları ile bile ola. Murdar ilik yumuşaklığı beyin ile sair iliklerde olan yumuşaklık ortasındadır. Öküz iliklerinin koyun ve keçiler iliklerinin kuvvetlerinden ziyadeliği etinin kuvveti gibidir. Çok ilik yemek iştahı fesada verip mideyi gevşetir. Mideleri soğuk olanlara ıslahı tarçın ve kimyon iledir ve mizaçları sıcak olanlara ıslahı tuz ve ekşi iledir.
Nuhâʿ(Omurga iliği): Murdar ilik dedikleridir. Beyinde olan yaşlıktan yaşlığı azdır ama harareti ondan ziyadedir. Ama harareti ilikte olan hararetten azdır, mideye ağırlığı azdır. Murdar ilik nefse leziz değildir, üzerine sürünmekle eskiden olan çatlaklara ve kuruluklara faydalıdır, hususan soğuktan ve kuruluktan olan çatlaklara ziyade fayda eder ama mideden inmesi geçtir. Azıcık tuz ile yiyeler ve üzerine yumuşaklık verici tatlılar kullanalar. İyisi budur ki bal şerbeti içinde inciri ıslatıp üzerine yiyeler.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]