Böğürtlen (Ulleyk)
Rubus fruticosus
Eğer böğürtlen yaprağını dövüp başta olan çıbana sürseler gidere. Eğer böğürtlen yaprağını çiğneseler ağız kokusunu gidere, faydalıdır. Eğer kim böğürtlen yaprağını ala, kökünü çölmekte kaynatıp bir lahza döşeği buğusuna tuta, ağzından balgamı döke ama yazın gerektir müshil eyyamlarında. Eğer böğürtlen yaprağını yumuşak edip zahmetli madde inen makada vursalar, müfit ola. Ve dahi böğürtlen yaprağını dövüp suyunu alıp gövdeye sürseler eklemler(bendükçeler) ağrısını def ede. Eğer böğürtlen yaprağını cerahate vursalar akıta, eğer kurutup dövüp elekten geçire dahi her gün yaraya ekeler gayet faydalıdır. Eğer böğürtlen yaprağını devşirip kuruta dahi havanda muhkem döve, eleye daima yarasına eke bitire. Eğer böğürtlen yaprağını kaynatıp suyunu iki boynuzlu yılan soktuğuna birkaç defa vursalar, iyi ola. Eğer böğürtlen budaklarını yaprağıyla pişirip sakala sürseler, gayet siyah ola.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Ve eğer böğürtlen yaprağını ezip çıbanlara sürseler halas ede. Ve eğer böğürtlen yaprağını çiğneseler ağız ağrısını def ede. Eğer, böğürtlen yaprağını dövüp mide üzerine vursalar kavi ede. Dalak olanlar bölümü: Eğer, bir miktar böğürtlen yahut kökünü dövüp bir yeni çölmeğe koyup kaynatıp üç güne dek her sabah aç karına içseler halas ede, ama kökü olsa ziyade faydalıdır. Eğer bir miktar böğürtlen budaklarını dahi yaprağıyla beraber kaynatıp pişirip ak olan saça sakala süreler.
[Hükemayı Tertibi Mualice]

Ve böğürtlen yaprağını çiğneye ve yemişinin suyunu ağızda tuta ağrısını gidere.
[İBDA'İ'L-A'RAZ]

Böğürtlen yaprağı(Varakü’l-ʿulleyk): Böğürtlen yaprağıdır. Farsçada berg-i sih-gül derler. Tabiatı evvel derecede soğuktur ve tutucu/büzücü(kabız) ve kurutucudur. Özsuyundan yılancık hastalığına(humre) ve karınca yanığına(nemle) pansuman(tıla) olunsa münasiptir. İhtiyarat yazarının sözü üzere kan karışıklığına ve kan tükürenlere ve mide ishaline ve zayıflığına faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Mahiyeti: Bazıları zannettiler ki böğürtlen tek dikenidir(avsecdir). Ve böğürtlenin bir sınıfı dahi vardır ki ona it böğürtleni(ulleykül-kelb) derler, onun zeytin gibi meyvesi vardır ki onun dahilinde yün(şuf) gibi nesne olur. Seçimi: Onun özsuyu güneşte katılaşıp ve kurutulsa daha kuvvetli olur. Tabiatı: Soğuk ve kurudur. Onun olgun olan meyvesinde bir miktar hararet vardır. Hassaları: Bütün cemi eczasıyla tutucu/büzücü(kabız) ve kurutucudur, buna binaen onun yaprağı ise daha az olur. Ziynet: Onun ağacının dalları yaprakları ile pişirilse saçı boyayıcı olur. Şişler ve Sivilceler: Yaprağı ile karınca yanığına(nemle) yakı olunsa onu yayılmaktan meneder ve ateş yanığı/çıban(cemre) üzerine konsa iyi olur ve onun hıltı Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) olur. Ve o iki nevi böğürtlen kurutulsa zahir bir kabızlık/ tutuculuk ile kabızlık yapar ve çiçeği dahi kabızlık yapar. Ve böğürtlenin aslında tutuculukla / kabızlıkla beraber Hafiflik(letafet) vardır ve ona binaen taşı ufaklar. Çıbanlar ve Yaralar: Başta olan yaralara faydalı ve cerahati iyileştiricidir(idmildir). Baş Azaları: Onun yaprakları çiğnense diş etlerini pekiştirir ve ağız içi yaralarını(kula'ı) iyileştirir. Ve kezalik onun olgun meyvesinin kendi ve özsuyu ve yaprağı ağzın sıcak ağrılarına şifa olur ve yaprağı başta olan yaraları iyileştirir ve meyvesini çokluk üzere yemek baş ağrısı icap eder. Göz Azaları: Göz çıkmasına(nütü-ı ayna) faydalı olur. Göğüs Azaları: Böğürtlen eczası kan tükürmeye(nefs-i deme) faydalı olur. Gıda Azaları: Yaprağı ile zayıf mide yakı olunmakla takviye olunur ve onu defetmesiyle her ne kadar gelen maddeleri kabule mide müstait ise takviye hasebiyle defedici kuvvetiyle def eder. Dışarı Atım Azaları: Karnı tutar. Ve it böğürtleni meyvesi içinde olan yün(şuf) alınıp ve pişirilse o yün(şuf) karnı tutar ve rahim rutubetinin kronik akıntısını keser ve makatta biten kan akan basurlara yakı olunsa faydalı olur. Ve böğürtlenin kendi ve zehresi bağırsak yaralarına ve ishale(istitlaka) ve taşı ufalamaya faydalı olur letafeti hasebiyle. Zehirler: Fertas demekle maruf hayvanın sokmasına muvafık olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Böğürtlen aslı(Aslü’l-ʿulleyk): Böğürtlen dikeninin köküdür. Tabiatı soğuk ve tutucu/büzücü(kabız)dür, Hafifletmesi dahi vardır. Ağızda olan ağız içi yarası(kula'a) ki ufak sivilcülerdir, ona faydalıdır ve kan ishaline müfittir ve böbrekte hasıl olan taşları kırıp çıkarır. Batis: Yunanca. İt burnu dikeni. Böğürtlen nevidir. İhtiyarat yazarının sözü ve İbni Baytar böğürtlendir demişler. Yaban dutu(Tût-ı vahşî): Böğürtlen yemişi. Böğürtlen dutu derler. Şiraz’da tut-ı sih-gül derler. Böğürtlen meyvesi(Semeretüʼl-ʿulleyk): Böğürtlen yemişidir. Dut gibi olur. Farsçada deld derler. Şirazlılar tut-ı sih-gül derler. Hararette mutedildir. Ham olursa soğukluğu ziyade olur ve ziyade kurutucudur. Kan karışıklığına ve ishale ve hararetten olan mide zayıflığına ve ağızda olan sivilcülere faydalıdır. Der: Böğürtlen yemişidir. Böğürtlen(ʿUlleyk): Böğürtlen yemişi, siyah dut gibidir Türkçe; yaban dutu dahi derler ve şecere-i musa dahi derler. Böğürtlen üç nevi olur. İşbu nevi dut gibi siyah olur. Ve bir nevine it böğürtleni(ulleykül-kelb) derler ki it burnu demekle meşhurdur, bundan sonra zikrolunur. Ve bir nevine tek dikeni(avsec) derler. Bazı tabipler tek dikeni dahi böğürtlen yenidir demişler. Bunlardan sonra o dahi zikrolunur. Geldik maksadımız olan böğürtlen ki yaban dutudur. İyisi özsuyunu güneşte kurutmuş olalar. Tabiatı İsa'nın sözü üzere soğuk ve kurudur. Bunun yaprağını ve dallarını pişirseler kılları siyah eder ve suyunu çıban alameti yerine sürseler çıbanı ve alametini meneder ve kökü gayet Hafif(latif)tir, taşlar çıkarır. Eğer mesane marazına bunun kökünden terebentin ile haplar edeler, gayet faydalıdır ve kökü cerahati onultur(yarayı iyileştirir) ve yaprağı başta olan yaş çıbanları onultur ve gözün dışarı çıkmasına ve makat çıktığına ve basurlara ki eğer kan aka ve akmaya, vursalar fayda eder ve kan tükürenlere müfittir ve yaprağını mide üzerine yakı eyleseler mideye inen maddeye fayda edip dahi kuvvet verir, tabiatı imsak (kabız) eder. Eğer bunun yetişmiş nevini yemişini sıkıp suyunu ağızda dürtseler ağız ağrılarını giderir. Eğer çiçeğini suyla içseler mide ağzına fayda eder. Eğer çiçeğini istimal eyleseler ishal ve bağırsak çıbanına ve bağırsak zayıflığına ve kan tükürenlere faydalıdır. Eğer kökünü istimal eyleseler kavuk ve böbrek taşlarına faydalıdır, dağıtır. Eğer çiçeği dövüp bal ile karıştırıp göze tutsalar sıcak şişlerine fayda eder ve ısırgıya vursalar sakin eder ve eğer göz zahmetlerinde göz ilacı/fitili(şiyaf) eyleseler muvafıktır. Mesela taze budağını dövüp sıkıp suyunu renk ezer gibi taş üzerinde koyulunca ezip ondan sonra Arap zamkı ve su ile karıştırıp fitil(şaf) edeler. Böğürtlenin şerbet miktarı kökünün iki dirhemidir, ama dalağa ziyan eder, illa meyan kökü ıslah eder, bedeli nar çekirdeğidir ve mersin çekirdeğidir. Eğer yemişini çok yeseler baş ağrıtır, illa menekşe macunu ıslah eder. Kenib: Böğürtlen nevindendir, bir habbedir. Bundan bazıları ekmek ederler. Müstamel değildir. Böğürtlen yaprağı(Varakü’l-ʿulleyk): Böğürtlen yaprağıdır. Farsçada berg-i sih-gül derler. Tabiatı evvel derecede soğuktur ve tutucu/büzücü(kabız) ve kurutucudur. Özsuyundan yılancık hastalığına(humre) ve karınca yanığına(nemle) pansuman(tıla) olunsa münasiptir. İhtiyarat yazarının sözü üzere kan karışıklığına ve kan tükürenlere ve mide ishaline ve zayıflığına faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Eğer budaklarını ve yaprağıyla pişirip kıllara dürtseler boyaya. İçi kabız eder ve rahimden akan eski yaşları kese. Dahi yılan soktuğuna fayda ede. Eğer yaprağını çiğneseler diş diplerini muhkem ede ve ağız ağrısını gidere. Eğer yakı edip baştaki yaş çıbanlara ve göz dışarı çıktığına ve makatta çıkan basurlara ki kan akar, kan akmaz ola vursalar fayda ede. Eğer yaprağını yumuşak dövüp zahmetli ve zayıf madde inen makada vursalar fayda ede. Eğer yemişini sıksalar suyunu ağızda tutsalar ağız ağrısına fayda ede. Eğer çiçeğini istimal etseler bağırsak çıbanlarına ve ishale ve kan tükürmeye fayda ede. Eğer kökünü istimal etseler kavukta olan taşı dağıta ve eğer çiçeğini dövseler balla karıştırıp göze dürtseler sıcak şişlerine fayda ede. Eğer ısırgıya dürtseler sakin eyleye. Eğer çiçeğini suyuyla içseler mide ağrısına fayda ede. Eğer yaprağını budaklarıyla dövüp yakı edip vursalar uyluk zahmetlerine ki safrada olur fayda ede. Eğer göz ilacı/fitili(şaf) düzseler bundan göz zahmetlerine istimal etseler fayda ede. Göz ilacı(şaf)ın terkibi budur ki tazesini döveler sıkalar suyunu boya ezer gibi taş üzerinde ezeler koyuluncaya dek ondan sonra zamkı ezeler o zamkla onu fitil edeler kurutalar vakti hacette istimal edeler.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Böğürtlen aslı(Aslü’l-'alīḳ) böğürtlen dikeninin köküdür soğuk ve tutucu/büzücü(kabız)dür Hafifletmesi dahi vardır ağızda olan ağız içi yarası(kula'a) ki ufak sivilcüler olur eğer faydalıdır ve kan ishaline müfittir ve böbrekte olan taşları çıkarıp kırar. Böğürtlen(Ulleyḳ) böğürtlen dedikleri bir dikenli ağaçtır yemişi siyah dut gibi olanın tabiatı soğuk ve kurudur kökü gayet Hafif(latif)tir taşları kırar ve çıkarır ekser mesane marazına bunun kökünden terebentin ile haplar ederler gayet faydalıdır ve kökü cerahati onultur ve makadın dışarı çıktığına ve basurlara ki eğer kan akar ve eğer kan akmaz olsa vursalar fayda eder ve kan tükürenlere müfittir ve yaprağını mide üzerine yakı eyleseler kuvvet verir ve tabiatı imsak (kabız) eder eğer bunun pişmiş yemişini sıkıp suyunu ağza dürtseler ağız ağrılarını giderir eğer çiçeğini istimal eyleseler ishale ve bağırsak çıbanlarına ve kan tükürenlere gayet faydalıdır böğürtlenin şerbet miktarı kökünün iki dirhemidir ama dalağa ziyan eder illa meyan kökü ıslah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]



Böğürtlen: Çilek ve dut gibi çabuk bozulur. Bu sebeple tazesinden yemek gerekir. Fazla yenmesi karnı ağrıtır, bağırsakları bozar ve midede solucan yapar. Bunun yanında kuvvet verici ve idrar söktürücü özellikleri vardır. Taze yaprakları çiğnenirse diş eti kanamalarını keser. Ateşli hastalıklarda böğürtlen sirkesi tedavi amaçlı kullanılabilir.
[Sıhhatnüma]