Abonelikler
Uygulamamızı indirin
Freed Science

Kadim Tıbbın İhyası

Özgür Tıp amblemi

Tıbbi Miras Arşivi

🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿

Entüle - Siyah Zencefil ve Siyah Zerdeçal

Serbest metin
Entele / Entüle-i Sevdâ
Black Ginger (Kaempferia parviflora) veya Black Turmeric (Curcuma caesia)
Hem iki nevi(çeşidi) var denilmiş, büyük olan Siyah Zerceçal (Curcuma caesia) ve küçük olan Siyah Zencefil (Kaempferia parviflora) diyebiliriz.

Entüle-i sevdâ: Cedvardır. Eğer ezseler suyu menekşe rengi gibi ola, Hint nevidir. Ekser alası siyah olur. Ve bir nevi Hitayi ve büyük olur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Entele: Bir ottur ki kökü pektir ve budakları çoktur. Endülüs'te ve Çin'de(Şîn'de) olur. İyisi beyaz ve yaprakları sinameki(senâ) gibidir ve sarıya meyyal ve tadı tatlı olandır. Ve onun siyahı acı ve hırçındır. Beyazı ikinci mertebenin ahirinde sıcak ve kurudur, ve siyahı dördüncünün evvelinde ya üçüncünün ahirinde. Balgamı keser ve ciğer soğukluğuna, mide soğuklığına faydalıdır meneder. Ve onun acısı zehirlerde tiryakın yerini tutar. Ve onun tatlısı insandan gayrısını öldürür. Ve bütünü şehveti tahrik eder ve cedvarın işini işler. Ve eğer şarapla pişirseler basurları keser ve rahmi bile vajinal fitil(götürmekle) safi eder ve dahi şişlere sürseler zail eder. Ve eğer kıla sürseler uzatır. Ve Çin avratı onunla başlarını yıkarlar. Saçları gayetle uzanır. Bir mertebe uzanırmış ki yere yetişir. Ve o, sıkıntı(kerb) getirir ve rutubetleri kurutur. Susam yağı(Şîrec) ve tatlılar onun düzelticisidir. Ve şerbeti: İki kırata değindir. Bedeli: Yarımı kadarınca cedvar. Ve beşincisi bir karış kadarı olur. Ve o, siyah ve yumuşaktır. Gayetle acı olur. Ona entele derler.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Entüle: Endülüs vilayeti halkı lisanınca kuvvette Hint cedvarına(cedvâr-ı Hindîye) benzer bir nebatın ismidir; hatta bazıları Endülüs cedvarı(cedvâr-ı Endülüs) diye isimlendirirler. Türk lisanında nesteren ve bazıları peygamber çiçeği derler. İki türlüdür: Birisi siyahtır, yaprağı tilki kişnişi(küzberetü's-sa'leb) dedikleri nebat yaprağına benzer siyaha meyyaldir. Dağlarda biter çok kökleri vardır. Bütünü bir kalın kökten çıkar hanzâ dedikleri nebat kökü gibi, lakin bunun kökleri ufaktır kevelan kökleri gibi. Kevelan ondan hasır ettikleri nebattır. Bazıları bunun köklerine yer meşesi(bellûtu'l-arz) diye isimlendirmiş. Kökleri katıdır, siyaha meyyaldir. Beşparmak(Bentâflûn) dedikleri nebat köklerine benzerliği çoktur. Beşparmak, penç-engüşt dedikleri nebattır ki Türkçede beş parmak derler. Bu köklerin içi kızıldır, lezzeti şeftali çekirdeği lezzetine benzer, acılığı ve kekreliği vardır. Bu nebatın bir sınıfı dahi beyazdır. Endülüs vilayetinde fîreyk derler yaprağı Mekke sinamekisi(senâ-yı Mekkî) yaprağına benzer sarılığa meyyaldir. Rayihasında keskinlik ve azıcık hoş kokmak vardır. Tabiatı ikinci derece ahirinde sıcak ve kurudur. Yaprağı kullanılır. Şişleri eritmekte ve yelleri gidermekte ve içeride soğuktan olan ağrıları sakin etmek için kullanılır. Zehirli canavarlar sokmasına dahi azıcık fayda eder. Şerbet miktarı iki miskale kadardır. Ama siyah olanın tabiatı sıcak ve kurudur, keskindir. Hararet ve kuruluğu üçüncü derece ahirine erişir. Bütün zehirlere, hususan kurtboğan(bîş) dedikleri zehire tiryaktır. Bazıları derler ki bu nebatın siyahının kökü yanından çıkar bir nebat dahi olur hemen geri ona benzer, lezzeti tatlıdır. Bu nebata tavvâre derler, fiili ve kuvveti kurtboğan dedikleri zehir gibidir. Koyun o nebatı otlayınca eğlenmeyip helak olur. Ve eğer siyah olanını bile otlarsa iyi olup nesnesi olmaz. Kitap sahibi der ki: Güya bu iki nebat, kurtboğan(bîş) ve cedvar dedikleri nebatlardır. Kurtboğan(bîş) ve cedvar Çin vilayetinde Helahil dedikleri beldeden gayrı yerde olmaz diyenler kelamına iltifat olunmaya. Nihayet Çin vilayetinde olanların kuvveti bunlardan ziyade ve tesiri tez ola.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]

Orijinal Tarihî Metin

Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.

Entüle-i sevdâ: Cedvârdur. Cim bâbında cedvâr ve mim bâbında mâferfîn deyü zikr olınur. Eger ezseler suyı benefşe rengi gibi ola, Hindî nev'idür. Ekser a'lâsı siyâh olur. Ve bir nev'i Hıtâyî ve büyük olur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Orijinal metnin devamı kilitli

Erişim kontrol ediliyor…

Yorumlar

Yorumlar yükleniyor…

Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.