Gubeyrâ (İğde)

Bu isimde çok ihtilaf vardır. Çiftçiler karasıya derler. Ve bazıları derler ki sebistandır. Ve bazıları dahi o inceredir derler. Ve bazıları o siyah alıçtır demişler. Ve bazıları dahi demişler ki o bir ottur ki yaprakları serttir ki ona fâlika derler. Ve o hakikatte mermahuzdur. Ve sahih olan bu mahalde ıhlamurdur. O bir ağaçtır ki Doğu'da ve Antakya vilayetinde çok bulunur. O ağaç hünnap ağacı kadarınca olur. Ve yaprakları bostani kekiğe yakındır. Ve çiçekleri sarı ve yemişi Arap kirazından küçüktür. Ve ağacın kuvveti azdır. O, kesici ve kokusu güzeldir, baharda çiçeklenir. Ve yemişi yazın ortasında yetişir. Üçüncü derecede sıcak veya kurudur. Tıkanıklıkları açar, göğüs marazlarına, astıma (nefes darlığı, "rebv") ve ülser gibi hastalıklara ve ciğer marazlarına, istiskaya (Ascites/Dropsy), sarılığa, felce, lakveye ve küzâza ve delici, soğuk ve zonklayan ağrılara faydalı olup yok eder. Ve her ne şekilde kullansalar şehveti kuvvetlendirir, eğer ki koklamak ile olsa dahi. Lakin kadınlara daha şiddetlidir, hatta Doğu halkı o zamanda kadınlarını dışarı çıkmaktan men ederler. Ve eğer zeytinyağında ezip ve kötürüme sürseler iyi olur ve kılı uzatır, tecrübe edilmiştir. Ve yemişi uyuşturur ve onun sıcak mizaçlılara zararlıdır. Ve baş ağrısını getirir, sirkencübin ıslah edicisidir. Şerbeti bir miskal ve tanesinden üçtür.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Mahiyeti: Bilinendir. Tabiatı: Birinci derecenin evvelinde soğuk ve ikinci derecenin ahirinde kurudur. Fiilleri ve Havassı: Her kanamayı tutar ve alıçtan kabızlığı ve tutuculuğu daha az olur. İç organlara dökülen safrayı baskılar ve söker atar. Şarap içenler onunla çerezlenseler sarhoşluğu yavaşlatır. Göğüs Uzuvları: Öksürüğe faydalıdır. Gıda Uzuvları: Kusmayı tutar. Boşaltım Uzuvları: Safradan olan pişiğe faydalıdır ve karnı ve kusmayı tutar; alıç dahi o fiili işler. İdrarı söktürmeye faydalıdır.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb Cilt 2]




Gubeyrâ: İğde derler Türki; İğde iki cins olur, küçük ve büyük olur ve bir cins dahi olur yemiş vermez ama bu memlekette olmaz. İki cinsi yemiş verir. En iyisi bostani, büyük olmak, kızıl ve tatlımtırak olmaktır. Tabiatı Galenos'un sözü üzere ikinci derecede soğuk ve kurudur. Sıcak öksürüğe ve safravî pişiğe fayda eder. Dioskorides'in sözü üzere yüreği sürenlere fayda eder ve bedene kuvvet verir ve yüreğe safra dökülse faydası vardır. Bağırsak içinde safra çokluğundan olan ishali tutar, ciğere dahi kuvvet verir ve hıltların toplanmasına komaz. Bağırsak ağrısına ve sıyrıntısına dahi faydalıdır. Erbiyâsûs'un sözü üzere kanlı ıkınmaya dahi müfittir, hususan çocuklarda olsa; bedeni semirtir, kusmayı tutar ve ağız salyalarına dahi faydalıdır. İçi kuvvetlendirir ve baş ağrısına faydalıdır. Eğer çok yerse hazmı güçtür, ancak bal ve anason ıslah eder. Sahib-i Takvim'in sözü üzere başın yaramaz buharına fayda eder ve sarhoşluğu geç eder, yani geç sarhoş eder. Ve daima akan idrara bundan verseler gayet faydalıdır, ama mesaneyi gevşetir ve cinselliği keser, ancak ağda şekeri ıslah eder. Eğer çiçeğini kadınlar koklasalar heyecan getirir. Eğer çiçeğini bir çubuğa bağlasalar, halka gibi edip açık başa şapka gibi koysalar ziyade ferahlık verir. Eğer halk kabız etmeye müteallik hususlarda bunun ununu kavrulmuş un çorbası gibi edip kullanırlar. Bunun bedeli nabkadır ki sedir yemişi derler ve Arap kirazı dahi derler.
Zeyzefûn: İğdedir. Bazıları hünnaptır demişler. Gubeyra diye gayın babında zikrolunur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Gabîrâ: İğdedir. Eğer ham iken veya sarı iken devşirseler, güneşte kurutsalar, yeseler, içi kabız eder. Ve mideyi tabaklar. Ve kusmayı sakin eder. Eğer şarap arasında kullansalar geç sarhoş eder. Karına ve bağırsağa inen safraya fayda eder. Eğer çiçeğini devşirip bir çubukla (tepesinde bir yapracığı olsa) ona dizseler, halka edip açık başa geçirip koysalar, gayet ferah eyleye.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Gubeyrâ: İğde dedikleri yemişin en iyisi bostani büyük, kızıl ve tatlımtırak olmaktır. Tabiatı Galenos'un sözü üzere ikinci derecede soğuk ve kurudur. Sıcak öksürüğe ve safravî pişiğe fayda eder. Dioskorides'in sözü üzere yüreği sürenlere fayda edip bedene kuvvet verir ve yüreğe safra dökülse faydası vardır. Bağırsak içinde safra çokluğundan olan ishali tutar, ciğere dahi kuvvet verir ve hıltların toplanmasına komaz, bağırsak ağrısına dahi faydalıdır. Erbiyâsûs'un sözü kanlı ıkınmaya dahi müfittir hususan çıbanlara ola; bedeni semirtir, kusmayı tutar ve ağız salyalarına dahi faydalıdır ve içi kuvvetlendirir. Sahib-i Takvim'in sözü başın yaramaz buharına fayda eder. Eğer çiçeğini kadınlar koklasalar heyecan getirir. Eğer bundan çok yeseler sindirimi yavaştır ancak bal ve anason ıslah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]



İğde soğuktur, karnı bağlar ve tene kuvvet verir ve bağırsak başlarını ondurur ve zehire menfaat eder ve karından kan gelmesini giderir ama çok yeyince mideye ziyan eder. Islahı şeker ile ve tatlı nesneler iledir.
[Kitab-ı Tıbb]

İğde
Soğuktur hem kurudur tabiatı iğdenin
Eder bu sarhoşluğu geç gelen, sarhoş olanlara
Velakin mideye verir kuruluk
Eğer şekerle yerse yoktur ziyanı
[Nazmu't Tabayi]

Soğuk ve kurudur. Kabız eyler, kusmayı keser, öksürüğe iyidir. Mideye ziyan eyler, geç hazmolur.
[Mebahis-i Emraz]