Baldıran (Şevkerân) 🌿


Şevkerân:
Mahiyeti Hakkında: Dioscorides dedi ki şevkerân bir nebattır ki onun gövdesi rezene gövdesine benzer ve yaprağı acur yaprağı gibidir ve onun çiçeği beyaz ve tohumu anason gibidir. Ve Rufus dedi ki onun yaprağı adamotu yaprağı gibidir ve daha küçüktür ve şiddetli sarılıkla sarıdır ve kökü incedir ve meyvesi yoktur ve naneli pıtrak(bezr-i nânhvâh) rengindedir ve daha büyük olur, onun tadı ve rayihası olmaz ve lüabı olur. Ve Mesih dedi ki şevkerân kurtboğandan(bîşten) bir çeşittir. Bu kadar beyan ile yetinip beyanını güzelleştirmedi ve meramını ayan eylemedi. Kanun sahibi der ki Yunan kitaplarında kûniyûn ismiyle bir nebat zikrolundu, onun tercümesinde mütercimler ihtilaf eylediler, kimisi şevkerân ile tercüme eyledi ve kimisi kurtboğan(bîş) ile tercüme eyledi. Ve kûniyûna kurtboğanın arazları nispet olunmakla zikrolunduğu vecih üzere ihtilafa sebep oldu.
Tabiatı Hakkında: Üçüncü derecede dördüncüye varıncaya kadar soğuk ve kurudur.
Seçimi Hakkında: Şevkerânın iyisi Girit ve Atika ve Kalikla arazisinde olanlardır.
Hassaları: Kanı akmaktan meneder ve kanı dondurucudur ve uyuşturucudur.
Zinet Hakkında: Kıl yolunup yerine şevkerân ile sürülse o yerde ikinci defa kıl bitmekten soğutması hasebiyle meneder. Ve onunla memeye yakı olunsa memeyi büyümekten meneder.
Sivilceler Hakkında: Onun suyu yanıkara(cemreyi) ve karıncığı(nemleyi) teskin eder.
Mafsal Aletleri Hakkında: Onunla sıcak nıkrise sürülür.
Baş Organları Hakkında: Denildiği üzere kulağa arız olan rutubete şevkerân suyu iyi olur.
Göz Organları Hakkında: Onun suyu göz ağrılarında kullanılır.
Göğüs Organları Hakkında: Onunla göğse yakı olunup memeyi büyümekten ve sütü akmaktan meneder.
Boşaltım Organları Hakkında: Kanı hapseder ve rahim ağrılarına faydalı olur. Ve hayalara yakı olunsa büyümekten meneder. Ve meni azasına onunla sürülse ihtilamı meneder.
Zehirler Hakkında: Şevkerân öldürücü zehirdir, onun ilacı saf şarap içilmesi olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]


Not: Nizam'da sütleğen(yetuat) çeşidi olduğu belirtilmiş ancak burada yetuat kelimesi zehirlilik manasında kullanılmış olabilir veya Osmanlıca okuma hatası veya en son ihtimal o dönemin botanik kimlik belirleme karışıklığı dolayısıyla hata edilerek nakledilmiş olması olabilir. Ancak bitkinin özellikleri hususunda dediklerine itibar ederiz çünkü her ne kadar eski hekimler kendilerine bazı ülkelerin dağlarından getirilen bazı kurutulmuş devaların canlı hallerini görmemiş olsalar da o kuru halleri ile testler ve kontroller yapıp, sonrasında hastaları ve kendileri üzerinde tecrübe edip kitaplarına bunları ve diğer hekimlerden aldıklarını aktardıkları için, bitkinin tanımında hata yaptı diye dediği diğer herşeyi yanlış olarak yorumlayıp Ansiklopedi'den silmeyiz. Pek çok yerde botanik olarak bazı hatalar yapılsa da başlığın devamında bitkiye ait olduğu belli olan ve diğer kaynaklarla edilen kıyaslara da uygun olan pek çok durum görülmüştür.
Tûderyûn: Dağ banotudur ki banotu nevinin dağisidir ve yabanisidir. Şın babında şevkerân diye zikrolunur.
Şevkerân: Baldırandır Türkçede; şevkerânî Süryanicede; sîkuvâh Frenkçede; dûres Farsçada; dûres-i teftî Farsçada. Buna Rum kökü(bîh-i rûmî) dahi derler. Bu otun tohumuna evvel şevkerân derler idi, ama şimdi bütün otuna dahi buna şevkerân derler ve Rum banotu tohumu(bezr-i benc-i Rûmî) dahi derler. Rum eczasıdır, ama Yezd vilayetinde dahi olur, teft-i yezdî derler. Alası ondan gelir. O ecilden Farsçada dûres-i teftî derler. Sütleğenlerdendir(Yetû'âtdandır) yani sütleğen nevindendir. Eğer tohumu ve eğer çiçeği ve eğer sair ağacı bütünü sütleğendir, kullandıkları ekser tohumu ve çiçeğidir. Tabiatı Huneyn sözü dördüncü derecede soğuk ve kurudur. İbni Baytar sözü üçüncü dereceden ta dördüncüye varıncadır ve öldürücü zehirdir. Ve bunun tohumu kuruduğu vakit dallarının suyunu sıkıp ondan güneşte dondurup sürülmelerde ve vajinal fitillerde(şâflarda) kullanırlar ki göz devalarıdır ve yılancığa(humre) ve karıncığa(nemleye) sürseler sakin eder. Eğer otunu ve yaprağını dövüp hayalara sürseler ihtilam olmaktan meneder. Eğer memeye sürseler sütü keser. Eğer kıl biten yerlere sürseler kıl bitirmez. Ve oğlancıklar hayasına sürseler büyük olmaz ve kız memesine sürseler büyük olmaz. Ve eğer bundan bir dank kadarı bazı tatlı nesne ile içseler sarı suyu ve yanmış safrayı ishal eder ve uyku getirir. Bundan ziyade içseler kanı dondurur ve yüreğe zararı vardır, gerilme ve göz kararmak ve kasılma ve boğmaca(hunnâk) edip helak eder. Ama eğer azıcık ıstırap verirse tiryak ve reyhan şarabı düzeltir. Eğer çok ıstırap verirse kusturma, ondan saf şarap ile karabiber ve ferbiyun(eferbiyûn) ile deva edeler. İbni Baytar sözü göz ağrısına suyunu çekseler fayda eder. Ve bunun ilacı pelin(afsentîn) ve biber ve kunduz hayasıdır ve sedefotudur, eşek sütü dahi muvafıktır ve kurdamânâ ve kara günlük filcümle zararını defeder ve karabiber ile ısırgan dikeni tohumu dahi muvafıktır ve defne yaprağı ve çakşır(encüdân) ve şeytantersi(hıltît) dahi münasiptir. Bunun bedeli iki o kadar banotu tohumudur. Takvîm sahibi sözü sıcak nıkrise suyunu sürseler faydalıdır. Ve teft-i yezdî diye Bursa'da bir kök vardır, ona derler ve o vilayette o köke mâ-hasal ağacı ve muhassal kökü dahi derler, baldıranın kökü olsa caizdir. Ama bizim bildiğimiz teft-i yezdî Bursa'dan gelir bir köktür. Haddizatında Rahîkî'nin berş macununun sair berşlerden mümtaz olması işbu zikrolunan teft-i yezdînin köküdür derler. Mim babında mâ-hasal diye zikroluna.
Zabiyye: Baldırandır. Muhammed Temîmî sözü şevkerândır.
Tahmâ: Baldıran derler bir zehirli ottur.
Kûmyûn: Şevkerân üzerine denir. Ama bir mürekkep devadır. Mesrûbdûse dahi derler. Bunun gibilere kullanılır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Şevkerân: Türkçede baldırandır. Özdeki rezene gibi yoğun yoğun boğum boğum olur. Yaprağı incerek olur. Çiçeği ak olur. Tohumu anason gibi olur. Kökü kovuk olur. Sıksalar suyunu göz ağrısına dürtseler fayda ede. Ve ağrısını sakin ede. Eğer yaprağıyla köküyle dövüp yakı edip hayaya vursalar ihtilam çokluğuna gayetle fayda ede. Eğer cinsel organa dürtseler gevşek/iktidarsızlık/güçsüzlük(süstlük) eyleye. Eğer memeye vursalar sütü keser. Ve kız memesine dürtseler büyütmeye. Eğer yakı edip oğlancıkların hayasına vursalar küçücük eyleye. Evet hekim der, bu ottan içmeyeler, aklı giderir. Belki helak eder. Gerektir kim, pelin(afsentîn) ve biber ve kunduz hayası ve sedefotu içireler. Ta ki emin olalar.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Şevkerân: Türkçede baldıran dedikleri nebattır. Şevkerân Yunanca ismidir. Zehir olan nebatattandır ki rezene baldırı gibi boğumlu büyük baldırı vardır. Yaprağı eşek hıyarı dedikleri hıyar yaprağına benzerdir. Böğürtlen yaprağına benzerdir lakin ondan incerektir. Kitap sahibi der: Bir şahıs bana hikayet eyledi ki bu nebatı Bağdat yerlerinde gördüm, yaprağı dereotu yaprağına benzer ve çiçeği beyazdır. Yaprağı ve sair eczalarının rayihası ağırdır ve yukarısında budakları vardır. Budakları başlarında taçları olur, içlerinde beyaz çiçeği olur. Çiçekten sonra anason ve naneli pıtrağa(nânhvâha) benzer beyaza meyyal yemişi olur ve kökünün içi boştur. Kökü yer içine çok girip batmaz. Nebatının bütününde yapışkanlık yani yelmeşiklik vardır. Tabiatı dördüncü derecede soğuk ve ikinci derece ahirinde kurudur, mademki taze ola böyledir. Nebatı ve tohumu kuru oldukta kuruluğu üçüncü derecede olur. Eğer yaprağı ile yakı veyahut suyuyla veyahut su ile pişmişi ile yılancık(humre) ve karıncık(nemle) dedikleri şişlere ve çıbanlara sürseler veyahut üzerlerine yakı etseler sakin eyleye ve şişi ve şiş ve sair yerlerde olan debiyi yani karınca yürür gibi görünür hali gidere. Eğer yaprağını dövüp hayalara ve uyluk aralarına yakı etseler çok ihtilamı men eyleye. Eğer cinsel organa yakı etseler büyütmeye. Eğer avrat memelerine yakı edinse sütünü kese ve kızların memeleri sarkıp büyük olmasına mani ola. Eğer oğlancıklar ve küçükler hayalarına yakı etseler kendileri büyüdükçe hayaları büyümeye. Bu nebat ve tohumu soğukluk ile helak edici zehirdir. Evvela içeride soğukluk ondan sonra hararet ile terlemek ondan sonra hıçkırık ondan sonra gözde perde ondan sonra göz kararmak ondan sonra karışık fikir ve karışık sözler ondan sonra el ayak ziyade soğuk olur. Ondan sonra boğaz ağrısı ve nefes darlığı ondan sonra sinirler büzülmek arız olur. Ondan sonra vefat eder. Bu mertebeye varmadan ilaç budur ki evvela bol şarap içirip kusturalar. Eğer ishal olmazsa lavman(hukne) edip ishal eyleyeler. Ondan sonra safi koyu şarap veyahut müselles içireler. Az zaman durup sonra pelin(afsentîn) ve biber ile sıpa sütünden içireler veyahut kunduz hayası ve sedefotu ile müselles içireler. Hasılı budur ki iki dirhem miktarı katledicidir ve bir denkden üç denge varıncaya kadar miktarı sarhoş edip uyutur, bayıltır. Eğer karın aşağısına onunla yakı etseler ishali ve akan kanı tuta. Eğer alın üzerine sürseler burun kanını tuta.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]