🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Müşk Taramşi (Dictamnus albus) 🌿
Serbest metin
Müşk Taramşi (Wild Pennyroyal) 🌿
Baklatüʼl-gazâl: Yabani yarpuz ki yarpuz(feleskun) dedikleridir dediler. Daktâmâyûn: Yaban yarpuzudur(müşk-i taramşi'). Gulencîn agîriyâ: Yabani yarpuzdur derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yaban Yarpuzu(Müşk-i taramşi'): Türkçede yarpuz ve fesleğen(reyhan) çeşididir; Arapçada meşketaramişir, yabani yarpuz(fudenc-i berri), fudenc-i yübsi, necm-i berri; Latincede vilikonasus; Frenkçede distam batarid. Söz konusu ot yıldız otunun(necm otunun) yabanisidir yani yarpuz(feleskun) otunun yabanisidir. Evvel emirde çok keskinliği ve tadı belirmez, akabinde acılığı ve keskinliği malum olur. Bunun tabiatı Mesih'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat'ın sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve kurudur, bazıları kuruluğu dördüncü derecede demişler. Akciğerden(öykenden) ve göğüsten yapışkan rutubetleri çıkarır ve bunun şarabının büyük faydası vardır, bayılanlara(gaşy olanlara) faydalıdır. Ve adet kanını(hayzı) ve sidiği ve lohusa kanını(dem-i nifası) akıtır ve böbrek taşlarını kırar. Ama şerbet miktarından ziyade sidiği söktürmesi gayet ziyade olduğundan kan işetir, ama mersin yahut meşe palamudu(bellut) düzeltir. Ve rahim ağrılarına dahi faydalıdır, bazıları der ki rahme zararlıdır, ancak sirke düzeltir. Galenos'un sözü üzere bundan bir denk(dank) ve bir denk pelesenk(belesan) yağıyla ezip kadın aşağıdan alsa(götürse-vajinal fitil) ve kasık üzerine yakı eyleyeler rahim ağrılarını sakin eder. İshak'ın sözü üzere eğer bir denk bundan ve bir denk bingöz otu(sakmuniya) ve on dirhem menekşe cümle yoğurup ve sıcak suyla içeler kulunca ziyade faydalıdır. Erbiyasus'un sözü üzere şehveti kesilen(munkatı olan) kimseler üç veya bir buçuk dirhem ezip kavun tohumu ve on dirhem koyun kaymağı ve yirmi dirhem bal ile yiyeler cinsel ilişkiyi(cimaı) ziyade eyleye. Bunun bedeli kardamanadır . Galenos der ki sidiği söktürmede bunun bedeli acı mercimek(ades-i mürr) ve kendi kadar şaburdur. Bazıları biberiye(iklil) ve bazıları şakayık dahi buna bedeldir dediler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yaban Yarpuzu(Müşk-i taramşir): Nebati ismidir. Bazıları demişler Pehlevidir yani eski Fars lisanı üzeredir, dağlarda biter nanelerden bir çeşididir(gönesidir). Şam ve Rum tabipleri binbirdelik otu(heyufarikun) dedikleri nebatın beyazını onun yerine kullanırlar. Zira tabiatları birbirine yakındır. Koyun her hangisinden otlasa sütü sağıldığında kan gibi kızıl olur. Zira onun suyu kızıldır sütü boyar. Ne an ki hakikatte kan ola gayna tebdil edip müşk-i taramşig dahi derler. Bu nebatın bedeli kakkuledir(kardamanadır). Kakkulenin(Kardamananın) bedeli ağaç yosunudur(üşnedir) ve onun dahi bedeli yarpuzdur(fudenctir).
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Frenkçede diktamö biyankö, Arapçada yaban yarpuzu(misk-i teramüşi), Türkçede giritotu(diktam). Tabiatı hararet ve kurulukta ikinci derecededir. Faydası, açıcı(müfettih) ve sidiği söktürücüdür(müdirrdir). Zikrolunan otun kökünde ve yaprağında Frenk hekimleri panzehirlik ispat eylemişlerdir, vakıa panzehirlikten hali değildir. Vebalı sıtmada(humma-i vebaiyyede) ve kötü sıtmada(humma-i rediyyede) fiili kesindir(mukarrerdir) Allahü tealanın emriyle. Ve diğer zehirli hayvanlar soktuğuna dahi zikrolunan otun kökünden ve yaprağından pişirip(matbuh edip) içireler faydadan hali değildir. Eğer zikrolunan otun kökünü kurutup toz(süfuf) eyleyip söz konusu tozdan bir dirhem ya şarap ile veyahut kuzu kulağı şerbetiyle veya ayrık otu pişmişiyle içeler bedenin içinde olan solucanların irisini ve ufaklarını kırıp ve çıkarır(ihraç eyler). Ve eğer zikrolunan otun kökünden ve yaprağından kaynatıp adet kanı(hayzı) tıkanmış(mesdud) olan kadınlara(hatunlara) içireler, rahim tıkanıklığını(südde-i rahmi) açıp(teftih edip) adet kanlarını(hayzlarını) söktürür(idrar eder) ve kadınları elem ve ıstıraptan kurtulmaya(halasa) sebep olur Allahü tealanın emriyle. Eğer zikrolunan ot yarpuz(feleskun) yaprağıyla kaynatıp kadınlar buğusuna oturalar, rahim şişliklerini çözüp/eritip(tahlil edip) ve ağrılarını sakinleştirir. Kullanım şekli tabibin görüşü(reyi) ile olduğunda nice faydalar görülür.
[Terceme-i Cedîde Fi'l-Havâssi'l-Müfrede]
Baklatüʼl-gazâl: Yabani yarpuz ki yarpuz(feleskun) dedikleridir dediler. Daktâmâyûn: Yaban yarpuzudur(müşk-i taramşi'). Gulencîn agîriyâ: Yabani yarpuzdur derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yaban Yarpuzu(Müşk-i taramşi'): Türkçede yarpuz ve fesleğen(reyhan) çeşididir; Arapçada meşketaramişir, yabani yarpuz(fudenc-i berri), fudenc-i yübsi, necm-i berri; Latincede vilikonasus; Frenkçede distam batarid. Söz konusu ot yıldız otunun(necm otunun) yabanisidir yani yarpuz(feleskun) otunun yabanisidir. Evvel emirde çok keskinliği ve tadı belirmez, akabinde acılığı ve keskinliği malum olur. Bunun tabiatı Mesih'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat'ın sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve kurudur, bazıları kuruluğu dördüncü derecede demişler. Akciğerden(öykenden) ve göğüsten yapışkan rutubetleri çıkarır ve bunun şarabının büyük faydası vardır, bayılanlara(gaşy olanlara) faydalıdır. Ve adet kanını(hayzı) ve sidiği ve lohusa kanını(dem-i nifası) akıtır ve böbrek taşlarını kırar. Ama şerbet miktarından ziyade sidiği söktürmesi gayet ziyade olduğundan kan işetir, ama mersin yahut meşe palamudu(bellut) düzeltir. Ve rahim ağrılarına dahi faydalıdır, bazıları der ki rahme zararlıdır, ancak sirke düzeltir. Galenos'un sözü üzere bundan bir denk(dank) ve bir denk pelesenk(belesan) yağıyla ezip kadın aşağıdan alsa(götürse-vajinal fitil) ve kasık üzerine yakı eyleyeler rahim ağrılarını sakin eder. İshak'ın sözü üzere eğer bir denk bundan ve bir denk bingöz otu(sakmuniya) ve on dirhem menekşe cümle yoğurup ve sıcak suyla içeler kulunca ziyade faydalıdır. Erbiyasus'un sözü üzere şehveti kesilen(munkatı olan) kimseler üç veya bir buçuk dirhem ezip kavun tohumu ve on dirhem koyun kaymağı ve yirmi dirhem bal ile yiyeler cinsel ilişkiyi(cimaı) ziyade eyleye. Bunun bedeli kardamanadır . Galenos der ki sidiği söktürmede bunun bedeli acı mercimek(ades-i mürr) ve kendi kadar şaburdur. Bazıları biberiye(iklil) ve bazıları şakayık dahi buna bedeldir dediler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yaban Yarpuzu(Müşk-i taramşir): Nebati ismidir. Bazıları demişler Pehlevidir yani eski Fars lisanı üzeredir, dağlarda biter nanelerden bir çeşididir(gönesidir). Şam ve Rum tabipleri binbirdelik otu(heyufarikun) dedikleri nebatın beyazını onun yerine kullanırlar. Zira tabiatları birbirine yakındır. Koyun her hangisinden otlasa sütü sağıldığında kan gibi kızıl olur. Zira onun suyu kızıldır sütü boyar. Ne an ki hakikatte kan ola gayna tebdil edip müşk-i taramşig dahi derler. Bu nebatın bedeli kakkuledir(kardamanadır). Kakkulenin(Kardamananın) bedeli ağaç yosunudur(üşnedir) ve onun dahi bedeli yarpuzdur(fudenctir).
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Frenkçede diktamö biyankö, Arapçada yaban yarpuzu(misk-i teramüşi), Türkçede giritotu(diktam). Tabiatı hararet ve kurulukta ikinci derecededir. Faydası, açıcı(müfettih) ve sidiği söktürücüdür(müdirrdir). Zikrolunan otun kökünde ve yaprağında Frenk hekimleri panzehirlik ispat eylemişlerdir, vakıa panzehirlikten hali değildir. Vebalı sıtmada(humma-i vebaiyyede) ve kötü sıtmada(humma-i rediyyede) fiili kesindir(mukarrerdir) Allahü tealanın emriyle. Ve diğer zehirli hayvanlar soktuğuna dahi zikrolunan otun kökünden ve yaprağından pişirip(matbuh edip) içireler faydadan hali değildir. Eğer zikrolunan otun kökünü kurutup toz(süfuf) eyleyip söz konusu tozdan bir dirhem ya şarap ile veyahut kuzu kulağı şerbetiyle veya ayrık otu pişmişiyle içeler bedenin içinde olan solucanların irisini ve ufaklarını kırıp ve çıkarır(ihraç eyler). Ve eğer zikrolunan otun kökünden ve yaprağından kaynatıp adet kanı(hayzı) tıkanmış(mesdud) olan kadınlara(hatunlara) içireler, rahim tıkanıklığını(südde-i rahmi) açıp(teftih edip) adet kanlarını(hayzlarını) söktürür(idrar eder) ve kadınları elem ve ıstıraptan kurtulmaya(halasa) sebep olur Allahü tealanın emriyle. Eğer zikrolunan ot yarpuz(feleskun) yaprağıyla kaynatıp kadınlar buğusuna oturalar, rahim şişliklerini çözüp/eritip(tahlil edip) ve ağrılarını sakinleştirir. Kullanım şekli tabibin görüşü(reyi) ile olduğunda nice faydalar görülür.
[Terceme-i Cedîde Fi'l-Havâssi'l-Müfrede]
Erişim kontrol ediliyor…
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Müşk taramşi مشك طرامشيع dictamnus albus
Fi'l-Mâhiyyeti: O nebt biraz kudbândur ki şâhisfereme müşâbih olur. Anuñ yâbisinüñ evvel-i teta'umunda kesîr ta'mı ve kesîr râyihası olmaz ve soñra merâret ve hiddeti ta'kîb eder. Ve anı ganem ra'y eylese anuñ mahlûbı dem olur. Ve o nebt fûzenc makâmına kâ'im olur ve belki fûzencden kesîren akvâ olur. Ve bu nebt iki sınıfdur, birine müşk-i tarâmşî'-i hakk derler ve âherine müşk-i tarâmşî'-i müzevvir-i kâzib derler ve bu sınıf-ı sânî dahı sınıf-ı evvele müşâbih olur velâkin andan za'îfü'l-ahvâl olur.
Fi't-Tab'ı: Derece-i sâniyeye varıncaya kadar hârr ve yâbis olur.
Fi'l-Ef'âli ve’l-Havâssi: Bu devâ rutûbât-ı leziceyi sadrdan ve ri'yeden ihrâc eder.
Fi-A'zâi'l-Gızâi: Anuñ şarâbı kerb ve gaşye nâfi'dür.
Fi-A'zâi'n-Nefzi: Bi-kuvvetin tamsı ve bevli idrâr eder hattâ kan bevl etdürür. Ve şürben ve ihtimâlen ecinneyi ihrâc eder. Ve şarâbı dem-i nifâsı idrâr eder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Fi'l-Mâhiyyeti: O nebt biraz kudbândur ki şâhisfereme müşâbih olur. Anuñ yâbisinüñ evvel-i teta'umunda kesîr ta'mı ve kesîr râyihası olmaz ve soñra merâret ve hiddeti ta'kîb eder. Ve anı ganem ra'y eylese anuñ mahlûbı dem olur. Ve o nebt fûzenc makâmına kâ'im olur ve belki fûzencden kesîren akvâ olur. Ve bu nebt iki sınıfdur, birine müşk-i tarâmşî'-i hakk derler ve âherine müşk-i tarâmşî'-i müzevvir-i kâzib derler ve bu sınıf-ı sânî dahı sınıf-ı evvele müşâbih olur velâkin andan za'îfü'l-ahvâl olur.
Fi't-Tab'ı: Derece-i sâniyeye varıncaya kadar hârr ve yâbis olur.
Fi'l-Ef'âli ve’l-Havâssi: Bu devâ rutûbât-ı leziceyi sadrdan ve ri'yeden ihrâc eder.
Fi-A'zâi'l-Gızâi: Anuñ şarâbı kerb ve gaşye nâfi'dür.
Fi-A'zâi'n-Nefzi: Bi-kuvvetin tamsı ve bevli idrâr eder hattâ kan bevl etdürür. Ve şürben ve ihtimâlen ecinneyi ihrâc eder. Ve şarâbı dem-i nifâsı idrâr eder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.