Besfâyic (Polypodium Vulgare / Pecluma / Çıyan Otu)

Bil ki besfâyic sıcak ve kurudur. Mideyi güçlendirir, yeli sürer/çıkarır, organlardaki gevşekliği (süstlüğü) giderir. Üç dirhemini çorbaya katıp yemelidirler; sevdayı ve balgamı ishal edip sürer. Diğer devalara katacaklarsa iki dirhemi yeterlidir.
[Havâbi Risalesi fi't-Tıb]

Bir köktür, burçakları çok, içi fıstıki yeşil olur ve tadında tutucu/büzücü(kabız) özellikle birlikte lezzet vardır. İkinci derecede sıcak, üçüncü derecede kurudur; şişkinliği eritir/çözer(tahlil eder), sevdayı, balgamı ve sulu maddeleri ishal eder. İçilecek miktarı bundan iki dirhemdir, kaynatılmış suyu ise dört dirheme kadardır.
[Şerh-i Mücez fi't-Tıb]

Besfâyicin iyisi şudur ki; sıcak eder ve içi yaş olmalıdır. İkinci derecede sıcak, üçüncü derecede kurudur; balgamı ve sevdayı ishal eder.
[Mebâhis-i Emrâz]

Arapçalaşmıştır (mu'arrebdir), aslı "bes-pây"dır, çok ayaklı (kesîrü'l-ercül) anlamına gelir.
Mahiyeti Hakkında: Besfâyec bir çeşit ince dallardır (ûd); toprak renginde (agberü'l-levn) olur, siyaha ve azıcık kızıllığa çalar. İncedir, çok ayaklı kurtlar gibi pek çok dalları vardır ve tadında tutucu/büzücü(kabız) özellikle birlikte tatlılık bulunur. Bazı hekimler besfâyecin ağaçlıklarda (gıyâzda) olan ağaçlar üzerinde yetiştiğini söylediler. Bazıları da taşlar üzerinde yetiştiğini söylerler. Gıyâz, gayzalar demektir; gayza, sulak yerlerdeki ağaç birikintisine derler.
Seçimi Hakkında: Besfâyecin en iyisi, küçük parmak kalınlığında yoğun kıvamlı/kalın(galiz) olup kızıllığa çalanlarıdır. Aynı şekilde sarılığa çalan, sıkı, taze olup gizli acılığı olan, tadında burukluk (ufûsat) ile tatlılık ve karanfil tadı bulunanları en iyisidir.
Tabiatı Hakkında: İkinci derecede sıcak olur, kuruluğu ise üçüncü dereceye varıncaya kadardır; kurutuculuğu aşırıdır.
Etkileri ve Özellikleri Hakkında: Şişkinliği ve ıslaklıkları eritir/çözer(tahlil eder).
Eklem Organlarının Hastalıkları Hakkında: Besfâyec ile yakı yapılmalı / bez sarılmalıdır; sinirlerin kıvrılmasına ve dolaşıklığına fayda eder.
Boşaltım ve Cinsel Organlar Hakkında: Sevdayı krampsız/sancısız ishal eder; balgamı, suyu ve kimusu da ishal eder. Kulunç için besfâyec; horoz, balık yahut sebze çorbaları içinde pişirilmelidir. Besfâyecin kökünü ballı su üzerine ekip içmelidirler; balgamı ve safrayı ishal eder. Bir şerbeti altı kezeme olur (her kezeme altı kırattır) ve belki her şerbeti iki dirheme ulaşır. Suyla karıştırılmış şarapla içilmeli ve içilmeden önce tırrîh balığı yenmelidir. Tırrîh bir çeşit balıktır ki Erciş gölünden avlanır, uzunluğu bir karış olur, içi yumurtayla doludur; onu tuzlayıp etrafa gönderirler. Eğer besfâyecin pişmiş suyu hazırlanırsa onun içilecek miktarı dört dirheme kadar olur.
Yerine Geçecekler Hakkında: Yerine geçecek deva eftîmûn ve ağırlığının yarısı kadar Hint tuzudur.
[El-Kanun Fi't-Tıb]

Azrâsü’l-kelb: Besfâyicdir.
Besfâyic: Taş üstünde yetişir. Türkçede çıyan otu ve İbni Baytar'a göre ağaç eğreltisi derler; Arapçada beştîvân, azrâsüʼl-kelb, teşmîz, sâkıbü’l-hacer, kesîrüʼl-ercel ve yarbûze derler; Süryanicede segî raglâ derler; Latincede filîkûlâ ve fîles kavârkuş derler; Frenkçede pîlyûzen derler. Bu ot üç çeşittir. En iyisi karanfil tadında ve kalın olup yeşil olanıdır; kırsalar fıstık gibi yeşil görünür. Tabiatı birinci derecede sıcak, ıslaklık ve kurulukta dengelidir. Bazıları ikinci derecede sıcak ve üçüncü derecede kurudur demişlerdir. Yapışkan balgamı ve sevdayı ishal ettiricidir. Sevda ishali için içilecek miktarı üç dirhemdir; balgam ishali için horoz suyuyla beş dirhem kullanılmalıdır. İshali ıstırapsızdır. Kısacası hekimler iki dirhemden beş dirheme kadar uygun görmüşlerdir. Kuluncu açar, şişkinliği ve ıslaklıkları eritip/çözerek(tahlil edip) insanın bütün vücuduna ferahlık verir. Bir özelliği de şudur ki sütü dondurur ve donmuş sütü eritip çözer. İshak'ın sözüne göre böbreğe zararlıdır, ancak halile bu yan etkisini düzeltir. Bunun yerine geçecek deva eftîmûn ve bir miktar Hint tuzudur. İbni Baytar'ın sözüne göre; kurusunu ballı suyla (mâʾüʼl-ʿaselle) içmelidirler, balgam ve safrayı ishal eder. Sinir büzüldüğüne ve parmak araları yarıldığına yakı yapıp sarmalıdırlar, fayda eder. Bir dirhemini şekerle içmelidirler, kara sevdayı ishal eder. Her gün iki dirhemini bir çanak içinde hıyarşenber ile içmelidirler; yedi güne kadar mâlihûlyâ ve cüzam zahmetini giderir, sevdavi kafa karışıklıklarını/huzursuzlukları yok eder.
Pûlûpûdiyû: Besfâyicdir. Çok ayaklı demektir.
Teştîvân: Besfâyicdir. Teşmîz de derler.
Sâkıbüʼl-hacer: Besfâyicdir.
Segî raglâ: Besfâyicdir, sakî raglâ da derler. Süryanice dilinde çok ayaklı demektir.
Kesîrü’l-ercel: Besfâyicdir.
[Nizamü'l-Edviye]

Besfâyic
Meşhurdur. Türkçede buna pelit yosunu da derler. Ve çıyan otu derler. Kurutup yumuşacık döverek ballı suya serpip içmelidirler, balgamı ve safrayı ishal eder. Sinir bozulduğuna ve parmaklar arası yarıldığına yakı yapıp sarsınlar, fayda eder. Bir dirhemini şekere katıp içmelidirler, kara sevdayı ishal eder. Dört dirhemini suya karıştırıp içine şeker atarak içmelidirler; sevdayı ve yapışkan hıltları ishal eder. Mide ve eklem (bendkeş) ağrılarına iyi gelir. Kuluncu açar. Yelleri dağıtır. Her gün iki dirhemini bir tas hıyarşenber suyuyla içmelidirler; yedi güne kadar mâlihulyâ ve cüzzam rahatsızlığına son derece fayda eder. Sevdavi kafa karışıklıklarını-huzursuzlukları (teşvişleri) giderir. Yerine geçecek deva ağırlığı kadar eftimûn olmalıdır.
[Kitâb-ı Tıbb / İbni Baytar]

Besfânec: Mısır'da ona iştivân derler. Bir karış büyüklüğünde bir ottur. Yaprakları incedir ve toprak renklidir (agber). Tüylü yaprağında sarı noktalar (sporlar) vardır. Gölgelerde yetişir. Meşeye(ballûta) yakındır. Sarıyla kırmızı arasındadır. Fıstıki olanı en iyisidir, siyahı kötüdür ve hepsinde tatlılık vardır. Haziranda toplamalıdırlar. İkinci veya üçüncü derecede sıcak, birinci derecede kurudur. Sütü dondurur, yani bağlatır ve yine eritir; soğuk mizaçlıları, özellikle kuru olanları ishal eder. Bu sebeple ferahlatıcılardan sayılır. Horoz suyu ve aspir(kurtum) ile pişirip içmelidirler; cüzzamı ve cinneti engeller, mâlihülyâyı haftalar içinde keser ve hastayı kurtarır. Balla macun yapmalıdırlar; şişkinliği, karın gurultusunu ve kuluncu eritip çözer (tahlil eder); parmaklardaki çatlakları ve sinirleri iyileştirir. Meyan kökü(ûdu's-sûs) ve anason ile çok kullanılmalıdır, öksürüğü iyileştirir; astımı(rebveyi) ve nefes darlığını giderir. Üzüm suyuyla devamlı kullanıldığında basuru keser. Mısır halkı iddia eder ki: Bunu içtikten sonra kramp, eklem ağrısı ve mide bulantısı yapar, göğse zararlıdır. Baldırıkara(berşâvşân) onun yan etkisini düzeltir. İçilecek miktarı üçe kadardır, pişmişi altıya kadardır. Yerine geçecek deva yarısı kadar eftîmûn yahut üçte biri veya dörtte biri kadar Hint tuzudur.
[Tezkire-i Davut]

Besfâyic: Arapçada azrâsü’l-kelb, teşmîz, sâkıbü’l-hacer, kesîrü’l-ercül ve beryûze derler. Türkçede çıyan otu ve besfâyic de derler. Tabiatı birinci derecede sıcak; ıslaklık ve kurulukta dengelidir. Yapışkan balgamı ve sevdayı ishal edicidir. Sevda ishalinden dolayı içilecek miktarı üç dirhemdir; balgam ishali için horoz suyuyla beş dirhem kullanılmalıdır. İshali ıstırapsızdır. Kuluncu açar, şişkinliği ve ıslaklıkları eritip/çözerek(tahlil edip) insanın bütün bedenine ve vücuduna ferahlık verir. Bir özelliği de şudur ki sütü dondurur ve donmuş sütü eritip çözer. İshak'ın sözüne göre böbreğe zararlıdır, ancak sarı halile bu yan etkisini düzeltir.
[Tuhfetü'l-Eribin]


Frenk dilinde pölipödyö, Arapçada besfâyic, Türkçede besbâyic derler. Tabiatı ikinci derecede sıcak, üçüncü derecede kurudur. Faydası şudur ki sevdavi hastalıkların her çeşidine son derece gerekli bir devadır. Bahsedilen otun kökünden taze iken toplayıp iyice yıkadıktan sonra, üzerindeki siyah kabuğunu ve ufak liflerini kazıyıp temizlemelidirler. Sonra mermer havanda dövüp, temiz kalaylı tencerede bir miktar suyla pişirmelidirler. Ardından mengenede iyice sıkıp özsuyunu(usaresini) alarak, yumurta akıyla kestirip süzmeli (cerr-i alâka etmeli) ve yeteri kadar şekerle şerbetini kaynatmalıdırlar. Adı geçen şerbetten on beş dirhemden yirmi dirheme kadarını yine kendisinden süzülen suyla ezip aç karnına içmelidirler; göğsü ve mideyi yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hıltlardan temizleyip karaciğer ve dalak tıkanıklıklarını açar, böbrekleri ve mesaneyi temizler. Sevdanın kokuşmasını kesip sevdavi buharı engeller. Merakiyye hastalığına ve sevdâ-yı merâkiyyeye son derece gerekli bir devadır. Kısacası sevdavi hastalıklarda bahsedilen şerbetin iksire benzer bir özelliği vardır. Eğer bahsedilen kökü yine anlatıldığı gibi temizleyip mermer havanda dövdükten sonra, bir miktar baldırıkara, bir miktar altın otu ve bir miktar anason katarak imbikte damıtırlarsa (taktîr edip) ve bu damıtılmış suyu sabah akşam birer büyük fincanla kullanırlarsa; bahsedilen hastalıkların tümüne fayda sağlaması Allah'ın izniyle kesindir.
[Tercüme-i Cedîde fi'l-Havâssi'l-Müfrede]