Güçlü Botanik Tahminler
18. yüzyıldan itibaren Osmanlı'da Kızıl Behmen olarak satılan şey Polygonum bistorta'dır.
Limonium narbonense (Sea Lavender): Bu ise İbni Sina'nın ve ilk Arap hekimlerinin bahsettiği orijinal Kızıl Behmen (Behmen-i Ahmer)'dir
"Centauria Behman" (Centaurea Behen): Orijinal Ak Behmen (Behmen-i Ebyaz)'idir.


Frenk dilinde bistörtâ, Arapçada behmen-i ahmer, Türkçede sâfiye behmeni derler. Tabiatı üçüncü derecede soğuk ve kurudur; tutucu/büzücü(kabız) özelliktedir. Kanı ve ishali keser, bedene güç verir, zehirleri defeder, vebaya fayda sağlar, terletir, iç ağrısına ve dizanteri(zahîr) hastalığına iyi gelir, kusmayı engeller. Kullanılacak miktarı bir dirhemdir. Eğer kuru toz (süfûf) yapıp kullanırlarsa veya kaynatıp içerlerse (nasıl kullanılacağı) hekimin görüşüne bırakılmıştır. Damıtıp(taktîr) suyuyla içilmesi son derece uygundur ve içilmesinde bir zorluk yoktur. Damıtılmış suyu, bedene güç verme ve kan ile safrayı düzeltme konusunda benzersizdir. Kökünü kaynatıp içerlerse bütün zehirleri defeder, veba sıtmasına faydalıdır; yılan sokan kişiye içirirlerse yılanın zararını giderir ve fıtık rahatsızlığına son derece uygundur. Kuru tozundan (süfûf) bir dirhem kadar kullanırlarsa, bedendeki solucanları ve ufacık kurtları kırıp dışarı atar. Bahsedilen bu kök, bütün değerli macunlarda ve tenzûh tabletlerinde (kurs-ı tenzûh) kullanılır, çok mübarek bir ottur. Bütün kalp ilaçlarında son derece gerekli bir köktür, ihmal edilmemelidir. Hekimin görüşüyle buna benzer faydaları çoktur.
[Terceme-i Cedide Fi'l-Havassi'l-Müfrede]


Behmen

İki çeşittir. Biri kırmızı, biri beyazdır. Hekimler behmen-i sürh (kırmızı behmen) ve behmen-i sepîd (beyaz behmen) diye tabir edip anlatırlar. İkinci derecede sıcak ve kurudur, kalbi son derece güçlendirir, meniyi çoğaltır, cinsel isteği çok fazla artırır ve kilo aldırır(semizletir).
[Şerh-i Mücez fi't-Tıb]

el-Behmen: Behmen-i ebyaz, beyaz behmen. Çoğunlukla Şam'dan gelir; parmak kadar olan, tadı acımtırak ve rengi akçıl köklerdir. Bitkisi iki karış kadardır; ince ve boğumlu gövdesi, gövdesinin tepesi dallıdır. Çiçekleri beşer yapraklı olup Hüsnüyusuf ve yalınkat karanfil çiçekleri tarzındadır; tamamen beyaz, yeşil, sarı, erguvani yahut kırmızımsıdırlar. Yapraklarında ikişer yahut üçer nokta olup bu noktalar yaprakların birinden diğerine geçerek yarısı bir yaprakta, diğer yarısı öteki yaprakta bulunur. Çiçeklerinin ortalarında kırmızı telleri vardır. Sonra Hüsnüyusuf tohumu gibi yuvarlak tohumları olur. Bahsedilen bitkinin gövdesi üzerinde, uzun saplarda, bazen ikisi bir yerde olmak üzere uzun, ensiz ve sivri yaprakları vardır ki diplerinde yine aynı şekilde dörder yaprakçık daha olup iki taraflara kulak gibi yerleşmişlerdir. Kökleri kullanılır. Ancak günümüzde nadir kullanırlar. Demleyerek (nükû') yahut kuru toz (süfûf) haline getirerek hazırlarlar. Uyarıcıdır ve susuzluğu önler. Panzehirlerin karışımına katılır. Yorgunluktan kaynaklanan kasılma hareketlerini dindirmek, solucanları öldürmek ve cinsel isteği artırmak (bâhı tahrîk) hususlarında kullanılır. Kuru tozundan (süfûf) üçte bir dirhemden bir dirheme kadar verilir. Demlemesini (nükû') yapmak için bu miktarın iki katı kullanılır. Kırmızı behmen "kaf" harfinde anlatılacaktır.
[Kitabü'l-Hamis Fi Zikri'l-Edviye - Şanizade]

Mahiyeti Hakkında: Bir çeşit odunsu, yani ağaç gibi parçalardır ki aslında o parçalar köklerdir; kuru, büzülmüş ve bükülmüş olur. O da iki çeşittir; bir çeşidi beyaz olur, diğer çeşidi kırmızı olur.
Tabiatı Hakkında: İkinci derecede sıcak ve kurudur.
Süs/Güzellik Hakkında: Kilo aldırıcıdır(semizletir).
Göğüs Organları Hakkında: Kalbe son derece güç verir ve hafakân hastalığına iyi gelir.
Boşaltım ve Cinsel Organlar Hakkında: Meniyi çoğaltır ve bu çoğalışı açıkça belli olur.
Yerine Geçecekler Hakkında: Behmenin kendi miktarı kadar tûderî (kuduz otu tohumu) ve yarısı kadar lisânü’l-asâfîr (dişbudak tohumu) behmenin yerine geçer.
[El-Kanun Fi't-Tıb]

Behmen: Süryanicede behmenâ; Rumcada fehmelîc; Yunancada bi’l-hindiyye derler. Bunun köküne keff-i âdem derler. İshali ve dizanteri(zahîr) hastalığını anında giderdiği için Türkçede hırb kesen derler. İki çeşit olur; biri kırmızı, biri ak olur. En kalitelisi beyaz ve kekremsi (buruk) olanıdır. Kırmızı çeşidi zamklı olur. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Mesih'in sözüne göre ikinci derecede sıcak ve ıslaktır. Hafakân hastalığına çok büyük faydası vardır; kalbe güç verir, meniyi artırır, cinsel isteği harekete geçirir, kilo aldırır(semizletir), mesane taşlarını kırar. İçilecek miktarı bir dirhemdir; bazıları iki dirheme kadar içilebilir derler. Bazı yerlerde ishale ve dizanteriye(zahîre) bunu içirseler anında karnı tutar. Ak behmen kara sevdaya ve yapışkan balgama faydalıdır. Kırmızı behmen dalak ağrısına iyi gelir. Alaca(baras) ve behak hastalığı için balla içirirler. Zihni de keskinleştirir (zekî eder). Fûles ve Ercîcânis'in sözüne göre, beyaz behmen bedeni güçlendirir; istiskâ hastalığına, eski karaciğer ağrılarına, felce, tıkanıklıklara ve soğuktan kaynaklanan ağrılara faydalıdır. Kırmızı behmen, sakmuniya ile birlikte safra ishaline ve kulunca son derece uygundur. İshak'ın sözüne göre alt organlara(sefele) zararlıdır, ancak anason bu yan etkisini düzeltir. Bunun yerine geçecek devası; kendi ağırlığı kadar tûderî ve ağırlığının yarısı kadar lisânüʼl-asâfîr (dişbudak tohumu) otudur.
Keff-i âdem: Endülüs otacıları bu ota kırmızı behmen demişlerdir.
Yerbeşâne: Bazıları bunun köküne beyaz behmen (behmen-i ebyaz) ve sağ ot derler. Yapraklarının uzunluğu bir arşın(zira) kadar, eni ise bir karış kadardır. Yarısından yukarıdaki yaprakları ufacık olur ve araları kaz ayağı tırnağı gibi olur. Üzerinde beyazımsı, morca çiçeği olur. Meşe palamudu(bellût) içi gibi yemişleri olur, içi dolu ve yapışkandır. Hatmi köküne benzeyen, boğum boğum uzun bir kökü olur. Kökünün içi de tamamen yapışkandır ve tatlımsıdır. Eğer yerlerse cinsel gücü artırır, dışarı çıkan rahmi içeri sokar, bedene kilo aldırır(semizletir) ve idrarı söktürür; kasık ve mesane rahatsızlıklarına fayda eder. Hendeklerde çok yetişir.
[Nizamü'l-Edviye]

Behmen
Süsen köküdür. Ak ve kırmızı olur. Yakı yapıp nikris (gut) ağrısına koyarlarsa fayda eder. Kalbi güçlendirir, hafakân hastalığını giderir. Cinsel gücü artırır. Yerine geçecek devası tûderî ve asâfirdir (dişbudak tohumu).
Yerşâne [Yerbeşâne]
Türkçede sağ otu dedikleri bir ottur; yaprağının uzunluğu bir arşın, eni bir karış olur. Yapraklar arasından çıkar. İçi boştur. Yarısından yukarısı ufacık yapraklar şeklindedir. Çok kılıfı vardır. Üzerinde kaz tırnağı gibi morca çiçekleri olur. İçinde meşe palamudu(bellût) gibi, tamamen yapışkan ve beyaza dönük yemişleri olur. Uzun bir kökü vardır, kalın kalın olup hatmi köküne benzer, hafif tatlı olur. Yerlerse cinsel gücü artırır, dışarı çıkan rahmi açıp içeri sokar. Bedene kilo aldırır(semizletir) ve idrarı söktürür. Mesane ve kasık rahatsızlıklarına iyi gelir. Hendeklerde çok yetişir. Bazıları bunun kökünün beyaz behmen (behmen-i ebyaz) olduğunu söylerler.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami]

Behmen: Farsça bir ottur. Dağlarda yetişir, tek ayak(sap) üzerinde durur. Yaprakları şeftali yaprağı gibidir fakat dikenlidir. Başında kıvrık yaprakları vardır ve çiçeği olmaz. Temmuz ayında yetişir. İki çeşittir. İçi kırmızıdır, dışı ise siyah ve beyazdır; bazıları kabuğunun beyazlık açısından içi gibi olduğunu söylemiştir. Bunların her birinin kökü havuç(cezer) gibidir. Sıcak ve kurudur; beyazı ikinci, kırmızısı üçüncü derecededir. Hafakân hastalığını, yelleri, balgamı ve sarılığı (balla birlikte) giderir; aynı şekilde iç organlardaki sertlikleri ezer. Kırmızı olanı cinsel isteği son derece güçlendirir, tıkanıklıkları açar ve soğuk tabiatlı kişilere (mebrûdeyne) uygundur. Beyaz olanı ise safranla birlikte kullanıldığında rahimleri temizler. Bununla başı yıkarlarsa biti öldürür ve saçın kokusunu güzelleştirir. Kadınlar tuzla karıştırıp yüzlerine sürerlerse ten renklerini güzelleştirir; iyice ezilinceye (müherrâ) kadar pişirirlerse cilt lekelerini(kelef) parlatır. İftardan önce suyunu şeker veya balla içerlerse son derece kilo aldırır(semizletir); bu açıdan sığır taşından(hacer-i bakar) daha iyidir, özellikle badem yağı ve nohutla birlikte kullanılırsa. Bahsedilen behmenin iki çeşidi de alt organlara (sifleye) zararlıdır; anason, kitre(ketîre) yahut hünnap bu yan etkisini düzeltir. İçilecek miktarı iki miskala kadardır, suyundan ise üç vukiyye (okka) kadardır. Behmenin kırmızı olanı beyazının yerini tutar, beyazı da kırmızısının yerini tutar. Yerine geçecek devaları şunlardır: Kendi ağırlığı kadar tûderî ve ağırlığının yarısı kadar elsinetü'l-usfûr (dişbudak tohumu). Yahut kırmızısının yerine beyazı, dübâc/dürünc ve gül; beyazının yerine ise zürünbâd geçer.
[Tezkire-i Davut]

Behmen: Harb kesen derler. İshali ve dizanteri(zahîr) hastalığını anında giderdiği için Türkçede harb kesen dedikleri bir köktür. İki çeşit olur, biri kırmızı ve diğeri ak olur. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Hafakân hastalığına çok büyük faydası vardır; kalbe güç verir, meniyi artırır, cinsel isteği harekete geçirir ve kilo aldırır(semizletir). İçilecek miktarı iki dirheme kadar uygundur derler. İshal ve dizanteriye(zahîre) bunu içirirlerse anında karnı tutar. Ak behmen kara sevdaya ve yapışkan balgama faydalıdır. Kırmızı behmen balla içirilirse dalak ağrısına iyi gelir. Zihni de keskinleştirir (zekî eder). Beyaz behmen bedeni güçlendirir; eski karaciğer ağrılarına, felce, tıkanıklıklara ve soğuktan kaynaklanan ağrılara faydalıdır. Kırmızı behmen ise sakmuniya ile birlikte kullanıldığında safra ishaline ve kulunca son derece uygundur.
[Tuhfetü'l-Eribin]

Behmen: Farsça bir isimdir. Ağaç kökü gibi bir devadır ama aslında bilinen köklerdir. İki türlüdür: Birisi kırmızı, diğeri beyazdır. Kırmızı olanı boğumludur, bükülmüş gibidir ve serttir; kabuğunun rengi siyaha dönük kırmızıdır. Beyaz olanın üstü ve içi beyazdır. Tabiatları ikinci derecede sıcak ve kurudur. Koyu kıvamlı ve sindirimi güç ıslaklıkları vardır. Kırmızı olanın harareti beyaz olandan daha fazladır. En iyisi Horasan ve Ermeni taraflarından getirilenidir. Beyazın en iyisi temiz, sert ve ağır olanıdır. Kırmızı olanın en iyisi ise kırmızılığının saf (katıksız) ve kendisinin ağır olmasıdır. İkisinin de kokusu hoştur; tadıldığında koyulukları bellidir. İkisinde de bir miktar tutucu/büzücü(kabız) özellik bulunur. İkisi de kilo aldırıcı(semirdici) devadır. Kalbe (yüreğe) çok fazla güç verir, yürek oynamasına fayda eder. Erlik suyunu (meniyi) çoğaltır; cinsel isteği açıkça belli olacak kadar kışkırtır (tahrîk eder). Böbreklerdeki ve mesanedeki taşları ufalamak için hazırlanan devalara katarlarsa çok fazla yardım eder. Makata zarar verdiğini söylemişlerdir, anason bunu düzeltir. Behmen bulunmazsa ağırlığı kadar tûzerî ve ağırlığının yarısı kadar lisânü’l-usfûr dedikleri deva onun yerine geçer.
[Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]