Toy Kuşu (Hubara / Chlamydotis)
Eğer toyun yüreğini bir beze bağlayıp gayet uykusu olan adamın boynuna bağlasalar, uyumaz ola.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Toy kuşu(Hubârâ): Toy kuşudur. Ulufes dahi derler. Farsçada çerz derler, ama çerz bu değildir. Bu kuşun tabiatı sıcak ve yaştır. Eti kaz etinden hafiftir derler, ama uzaktır. Tavuktan ağırdır. Yelleri teskin eder, ama eklemlere zarar eder, geç hazmolur. İlla sirke ve zeytinyağı ve tarçın ıslah eder. Pişireler ondan sonra ballı helva ve zencefil macunu yiyeler. Eğer iç yağını birazcık tuz ve sümbül ile dövüp nohut kadar haplar edip gölgede kurutup mahallinde beş adet hapı azıcık sıcak suyla aç karnına içseler midesi fasit olan kişilere ve iç ağrısına fayda eder. Eğer kursağında olan kanı, kemik derisini ezip azıcık tuzla beraber yine ezip göze su inmek ibtidasında çekseler bundan iyi deva olmaz. Ve yüreğini bir beze bağlayıp kendinde taşıyan kişinin uykusu gelmez derler. Ve katısı içinde bir taş bulunur. O taşı burnu kanamış kimesne alnına bağlasa kanı kesile. Ve toy kuşu katısı astım(nefes darlığı,"rebv") ve idrar zorluğuna ve nefes darlığı illetlerine gayet faydalıdır. Etini pişirdiklerinde badem yağı katalar. Eğer soğuk mizaçlı kimse ise ceviz yağıyla zeytinyağı katalar. Bir miktar havlıcan ve tarçın dahi katalar, suyu o takdirce hastaya faydalıdır. Toy kuşu taşı(Hacerüʼl-hubârâ): Toy kuşu kursağında bulunur. Farsçada seng-i cerz derler. Yunanlılar hacer ulufes derler, hacara ulufesa dahi derler. Bunu üzerinde taşıyan ihtilam olmaz. Ve ishal olana suyunu verseler tutucu/büzücü(kabız)lük yapar ve taşısa geri ishal tutar.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Toy kuşu(Hubâbâ [Hubârâ]): Toydur. Eti tavuk ve ördek ve kaz etinin arasındadır. Eğer içi yağını alsalar tuzla ve sümbülle dövseler nohut kadar yuvarlaklar eyleseler gölgede kurutsalar beş danesini ılıcak suyla aç karnına içseler iç ağrısına begayet fayda ede. Eğer katısı içindeki deriyi alsalar kurutsalar yalama tuzla ezseler beraberi ipekten eleyip göze sürme çekseler su indiğinin evvelinde begayet fayda ede. Eğer yüreğini bir beze bağlayıp çok uyuyan kişinin boynuna assalar uykusunu men eyleye. Ve katısında bulunan taşı alnına asakosalar anında burun kanını dindire. Eğer kanından nefes darlığına ve astım(nefes darlığı,"rebv") zahmetine içirseler fayda ede. Eğer etini suyla ve tuzla pişirip üzerine badem yağını ve havlıcan ve tarçın katıp pişirseler yeseler faydası çok zararı az ola.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Toy kuşu(Hubârâ/hubari): Bir kuştur ki kazdan büyüktür. Gagası uzun ve boynu siyahtır. Ve çok uçar ve galiba çöllerde olur. Ve ekser vakitlerde, Şam diyarında karpuz yer. Ve o, kazdan daha Hafif(latif)tir. Ve mizacı sıcak ve kurudur ikincide. Soğuk mizaçlılara ehline faydalıdır. Hususa balgami olanlara ve keder ehli olanlara iyi gıda verir. Ve ne zaman ki hazmola yelleri dağıtır(tahlil eder). Ve onun yağı ve eti astım(nefes darlığı,"rebv")'ı ve nefes darlığını ve yorgunluğu keser yemek ve sürmek ile. Ve tuz ve biber ile hap edeler ve ezip içseler göz suyunu söker atar damlatmak ile. Ve göğüs hastalıklarının ekserini def eder içmek ile. Ve tüyünün külü siğili söker atar. Ve onun hassalarındandır ne zaman ki sağ gözünü bir adamda assalar o adama göz kar etmez. Ve sol gözünü bir kimsenin yastığı altına kosalar, ama kendisi bilse uykuyu meneder. Ve tırnaklarını ezip kadarınca akırkarha ile ve bal ile yedirseler muhabbet getirir ve makbul olur. Ve bu Arap indinde mücerreptir. Ve eğer üzerinde taşısa yine bu hassayı verir. Ve o zor hazmolur. Ve geç pişer. Ve boraks onun ıslah edicisidir. Eğer eti ertesi güne kalsa ağu gibi olur. Ve kaz eti gibi sıcağı bol mizaçlılara muzırdır. Sirkencübin onun ıslah edicisidir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Toy kuşu(Ḥubārā): Kül renginde, boynu ve gagası yani burnu uzun meşhur kuşun adıdır. Türkçede toy dedikleridir. Sahralarda sakin olur. Yunanca galufus derler. Tabiatı sıcak ve kurudur. Yoğunlukta balıkçıl ile ördek ortasındadır yani kazdan ve ördekten onun eti hafifçedir. Zira o sahralarda ve onlar sularda olurlar. Eğer toyun iç yağından alıp bir miktar tuz ve Hint sümbülü ile dövüp haplar edip gölgede kurutsalar midesi fasit olup midesinde yemek eğlenmeyen kimesne aç karınla ılı su ile beş dane hap içse iyi edip ishalini kese ve azim deva ola. Eğer katısının iç derisini kurutup dövüp dövülmüş yalama tuzu ile beraber karıştırıp göze henüz su inmeye başladıkta göze çekseler ziyade faydalı ve etkili deva ola. Kanı, astım(nefes darlığı,"rebv") ve nefes darlığı hastalıklarına faydalıdır. Maraza göre istimal edip üç miskalden ziyade istimal etmeyeler. Su veyahut şarap ile içeler. Bazı kimesneler pişirip etini ve çorbasını bu makule hastalara yedirir, fayda bulurlar. Ama mizaçları sıcak olanlara yaramaz gıdadır lakin mizaçları soğuk olanlara ve yelden şikayet edenlere fayda eder. Islahı bu vecihledir ki su ve tuz ve badem yağıyla iyice pişmiş oluncaya dek pişirip mizacı sıcak olanlar sirke ile yiyeler ama mizaçları soğuk olanlara üzerine ceviz yağı ve olmuş zeytinden olan zeytinyağı dökeler ve bir miktar tarçın ve havlıcan katıp yedireler. Böyle olunca soğuktan ağrısı olan azaya ve soğuklanmış olan azaya çorbası pansuman olmaya iyidir yani sıcak iken üzerine dökmeye yarardır, iyidir. Mezgeldek(Ḥabrec): Mısır vilayetinde meşhur bir kuştur. Mizacı sıcak ve eti ziyade Yoğun kıvamlı/kalın(galiz)dır. Sularda olduğu için geç hazmolur, yaramaz kokulu sevdavi kan hasıl eder. Islahı budur ki tarçın ve damla sakızı ile iyice pişmiş pişirip sirke ve balık suyu ve uşak otu ile yiyeler ve yağlı nesne yakın etmeyeler yani yağlı ile yemeyeler illa meğer üzerine sürüp kebap eyleseler caizdir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]