Hayvanların Havassı
Çaylak ve Kartal
Serbest metin
Çaylak ve Kartal
Hıdât: Dölengeç ve bazılarında çaylak kuşudur. Filaha sahibi ve Acayibü'l-Mahlukat sahibi Muhammed Kazvini sözü üzere hıdâet kuşu kartal(ukâb) olur ve ukâb-ı hıdâd olur yani dölengeç kuşu tavşancıl olur ve tavşancıl kuşu dölengeç olur. Ve bir yıl erkek olur ve bir yıl dişi olur. Ve hasta olsa kendi kanadından yiyip sıhhat bulur. Eğer dölengeç kuşunun etini yeseler bundan iltihap(ufûnet) peyda olur. Ve kanına azıcık gül suyu ve misk karıştırıp aç karnına içseler astım öksürüğüne(rebve) ve nefes darlığına(zîku'n-nefese) gayet faydalıdır. Ve kanadının başlarını kesip ondan yakıp külünü üç parmak ile alındığı kadarını suyla ezip suyunu içseler nıkris illetine faydalıdır. Ve ödünü gölgede kurutup ondan suyla ezip engerek yılanı ve yılan envayı ve akrep ve eziyet verici haşerat ısırdığına eğer yara sağ tarafta ise o sudan mil ile sol gözüne çeke, eğer ıstırap sol tarafında ise hilafınca sağ tarafına çeke ki Allahü tealanın avniyle helak olmayıp halas ola. Eğer yumurtasını kendi yağıyla kavursalar da o yağı lekeli/çilli(targıl) yerlere vursalar gayet faydalıdır ve muvafıktır. Eğer iliğini pırasa suyu ile kaynatıp ve bal katıp basurlara(bevâsîre) ve ishale içirseler faydalıdır. Ve kanını zehirli otlar için azıcık içirseler faydalıdır. Ve kemiğini yakıp ve ezip sert çıbanlara vursalar olgunluk(nazc) vere.
....
Ukâb: Tavşancıl kuşudur Türkçede; âluh Farsçada , müennestir. Bunun eti sıcak ve kurudur. Sığır etinden belki yoğun kıvamlıdır. Eğer ödünü göze çekseler ibtida inen suya fayda eder ve keskinlik verir. Eğer tütsü eyleseler rahim boğulmasına fayda eder, pisliğini çile ve sivilcelere ve beneklere dürtseler, faydalıdır. Eğer pisliğini boyun bezi veremine(hanâzîre) vursalar fayda verir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Ukâb: Bir meşhur yırtıcı kuştur. Sıcak ve kurudur ikincide. Kanı ve şişleri eritir/çözer sürmek ile. Ve ödü beyazı zail eder ve su inmesini meneder göze çekmek ile ve tersi lekeyi(kelefi) ve izleri zail eder sürmek ile. Ve ukâb sanat ehli indinde nişadıra denir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hıdâ': Devlengeçtir. Etini yiyeler. Evet kanını azıcık misk ve gül suyuyla karıştırıp içseler acele astım zahmetine ve nefes darlığına fayda ede. Eğer iliğini pırasayla ve balla karıştırıp basurlara ve kanlı ishal(zahîr) zahmetli olan kişi içse fayda eder. Eğer başından gayrı yünlerini göyündürseler üç parmak götürdüğünce suyla içseler nıkrise gayetle fayda eder. Eğer ödünü gölgede kurutsalar hacet vaktinde ağılı canavar soktuğunun muhalif yanındaki gözüne üç kere sürme gibi çekseler gidere. Eğer yumurtasını yağla vursalar o yağı lekeli/çilli yerlere dürtseler gidere.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Hıdâ'e: O, kuşların yırtıcısıdır. O, çoktur. Sıcak ve kurudur ikincide. Ve eğer onun iliğini pırasa(kürrâs) ile pişirip yemesine devam eyleseler basurları keser. Ve onun ödü zehirlerin defetmesine tecrübe edilmiştir ve söğüt ağacı ile üç mil göze çekmek ile ne zaman ki rezene suyuna koyup tam üç hafta güneşte durduktan sonra. Ve demişler ki ne zaman ki bir iyi rayihalı şeyde kurutalar ve su ile ıslatalar ve onun ile göze sürme eyleseler yine bu hükmü verir. Ve ne zaman ki o kuşu bütünüyle ateşte yakıp misk ve gül suyu ile ondan içseler astımı(rebveyi) ve nefes darlığını(dîku'n-nefesi) ve öksürüğü zail eder. Ve onun tüyü nıkrisi keser. Ve onun yumurtası cüzama ve kaşıntıya(hikkeye) ve yanmış hıltlara(ahlât-ı muhterikaya) faydalıdır içmek ile. Ve eğer cümlesini parça parça oluncaya dek zeytinyağında pişirseler felce ve nıkrise ve bel ağrısına ve butlara faydalıdır sürmek ile ve damarları kavi eder. Ve onun hassalarındandır ki eğer onun gözünü bir kimsenin haberi yok iken yastığı altına koysalar onun uykusu gelmez.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hıdâ'et: Devlengeç dedikleri meşhur kuştur. Tabiatı sıcak ve kurudur, yaramazdır, eti yenmeye yaramaz. Eğer bütün devlengeci yakıp bir miktarını azıcık misk ve gül suyu ile aç karınla içseler astım(rebv) ve nefes darlığı marazlarına fayda eyleye. Eğer devlengeç iliğini pırasa ve bal ile pişirip kanlı ishal(zahîr) yani iç ağrısı ve basur çıbanları olan kimse içse fayda eyleye. Eğer yalnız tüylerini yakıp külünden üç parmak tahammül ettiği miktarı su ile içseler nıkrisi iyi ede, tecrübe edilmiştir. Eğer ödünü gölgede kurutup sonra su ile ezip akrep sokan kimseye sokulan tarafa muhalif gözüne sürme gibi üç mil miktarı çekseler filhal iyi ede. Eğer yumurtasını yağ ile iyi kavurup o yağ ile yüzde ve sair yerde olan baras yani alacalığa sürüp yağlasalar iyi ede filhal. Ukâb: Tavşancıl dedikleri meşhur büyük kuştur. Yırtıcı ve avcı kuşlardandır. Eti sıcak ve kurudur, lif gibidir ve katıdır ve yaramazdır, sığır eti gibidir, yaşlıklara ve yellere ve beden içerisinde olan soğuk marazlara fayda eder. Ödü göze henüz inmeye başlayan suya fayda eder ve gözü keskin eder. Eğer tüyü ile tütsülenseler avratlar rahimleri boğulmasına fayda eyleye. Tersi yüzde olan leke ve sivilceleri giderir. Bazıları demişler boyun bezi veremi(hanâzîr) dedikleri şişleri ve çıbanları eritip/çözüp giderir.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]
Devlügeç: Kanına biraz misk ve biraz gül suyu katıp içseler çene ağrısını ve nefes darlığını(zıyku'n-nefsi) olmuş gidere.
[Kitab-ı Tıbb]
Hıdât: Dölengeç ve bazılarında çaylak kuşudur. Filaha sahibi ve Acayibü'l-Mahlukat sahibi Muhammed Kazvini sözü üzere hıdâet kuşu kartal(ukâb) olur ve ukâb-ı hıdâd olur yani dölengeç kuşu tavşancıl olur ve tavşancıl kuşu dölengeç olur. Ve bir yıl erkek olur ve bir yıl dişi olur. Ve hasta olsa kendi kanadından yiyip sıhhat bulur. Eğer dölengeç kuşunun etini yeseler bundan iltihap(ufûnet) peyda olur. Ve kanına azıcık gül suyu ve misk karıştırıp aç karnına içseler astım öksürüğüne(rebve) ve nefes darlığına(zîku'n-nefese) gayet faydalıdır. Ve kanadının başlarını kesip ondan yakıp külünü üç parmak ile alındığı kadarını suyla ezip suyunu içseler nıkris illetine faydalıdır. Ve ödünü gölgede kurutup ondan suyla ezip engerek yılanı ve yılan envayı ve akrep ve eziyet verici haşerat ısırdığına eğer yara sağ tarafta ise o sudan mil ile sol gözüne çeke, eğer ıstırap sol tarafında ise hilafınca sağ tarafına çeke ki Allahü tealanın avniyle helak olmayıp halas ola. Eğer yumurtasını kendi yağıyla kavursalar da o yağı lekeli/çilli(targıl) yerlere vursalar gayet faydalıdır ve muvafıktır. Eğer iliğini pırasa suyu ile kaynatıp ve bal katıp basurlara(bevâsîre) ve ishale içirseler faydalıdır. Ve kanını zehirli otlar için azıcık içirseler faydalıdır. Ve kemiğini yakıp ve ezip sert çıbanlara vursalar olgunluk(nazc) vere.
....
Ukâb: Tavşancıl kuşudur Türkçede; âluh Farsçada , müennestir. Bunun eti sıcak ve kurudur. Sığır etinden belki yoğun kıvamlıdır. Eğer ödünü göze çekseler ibtida inen suya fayda eder ve keskinlik verir. Eğer tütsü eyleseler rahim boğulmasına fayda eder, pisliğini çile ve sivilcelere ve beneklere dürtseler, faydalıdır. Eğer pisliğini boyun bezi veremine(hanâzîre) vursalar fayda verir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Ukâb: Bir meşhur yırtıcı kuştur. Sıcak ve kurudur ikincide. Kanı ve şişleri eritir/çözer sürmek ile. Ve ödü beyazı zail eder ve su inmesini meneder göze çekmek ile ve tersi lekeyi(kelefi) ve izleri zail eder sürmek ile. Ve ukâb sanat ehli indinde nişadıra denir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hıdâ': Devlengeçtir. Etini yiyeler. Evet kanını azıcık misk ve gül suyuyla karıştırıp içseler acele astım zahmetine ve nefes darlığına fayda ede. Eğer iliğini pırasayla ve balla karıştırıp basurlara ve kanlı ishal(zahîr) zahmetli olan kişi içse fayda eder. Eğer başından gayrı yünlerini göyündürseler üç parmak götürdüğünce suyla içseler nıkrise gayetle fayda eder. Eğer ödünü gölgede kurutsalar hacet vaktinde ağılı canavar soktuğunun muhalif yanındaki gözüne üç kere sürme gibi çekseler gidere. Eğer yumurtasını yağla vursalar o yağı lekeli/çilli yerlere dürtseler gidere.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Hıdâ'e: O, kuşların yırtıcısıdır. O, çoktur. Sıcak ve kurudur ikincide. Ve eğer onun iliğini pırasa(kürrâs) ile pişirip yemesine devam eyleseler basurları keser. Ve onun ödü zehirlerin defetmesine tecrübe edilmiştir ve söğüt ağacı ile üç mil göze çekmek ile ne zaman ki rezene suyuna koyup tam üç hafta güneşte durduktan sonra. Ve demişler ki ne zaman ki bir iyi rayihalı şeyde kurutalar ve su ile ıslatalar ve onun ile göze sürme eyleseler yine bu hükmü verir. Ve ne zaman ki o kuşu bütünüyle ateşte yakıp misk ve gül suyu ile ondan içseler astımı(rebveyi) ve nefes darlığını(dîku'n-nefesi) ve öksürüğü zail eder. Ve onun tüyü nıkrisi keser. Ve onun yumurtası cüzama ve kaşıntıya(hikkeye) ve yanmış hıltlara(ahlât-ı muhterikaya) faydalıdır içmek ile. Ve eğer cümlesini parça parça oluncaya dek zeytinyağında pişirseler felce ve nıkrise ve bel ağrısına ve butlara faydalıdır sürmek ile ve damarları kavi eder. Ve onun hassalarındandır ki eğer onun gözünü bir kimsenin haberi yok iken yastığı altına koysalar onun uykusu gelmez.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hıdâ'et: Devlengeç dedikleri meşhur kuştur. Tabiatı sıcak ve kurudur, yaramazdır, eti yenmeye yaramaz. Eğer bütün devlengeci yakıp bir miktarını azıcık misk ve gül suyu ile aç karınla içseler astım(rebv) ve nefes darlığı marazlarına fayda eyleye. Eğer devlengeç iliğini pırasa ve bal ile pişirip kanlı ishal(zahîr) yani iç ağrısı ve basur çıbanları olan kimse içse fayda eyleye. Eğer yalnız tüylerini yakıp külünden üç parmak tahammül ettiği miktarı su ile içseler nıkrisi iyi ede, tecrübe edilmiştir. Eğer ödünü gölgede kurutup sonra su ile ezip akrep sokan kimseye sokulan tarafa muhalif gözüne sürme gibi üç mil miktarı çekseler filhal iyi ede. Eğer yumurtasını yağ ile iyi kavurup o yağ ile yüzde ve sair yerde olan baras yani alacalığa sürüp yağlasalar iyi ede filhal. Ukâb: Tavşancıl dedikleri meşhur büyük kuştur. Yırtıcı ve avcı kuşlardandır. Eti sıcak ve kurudur, lif gibidir ve katıdır ve yaramazdır, sığır eti gibidir, yaşlıklara ve yellere ve beden içerisinde olan soğuk marazlara fayda eder. Ödü göze henüz inmeye başlayan suya fayda eder ve gözü keskin eder. Eğer tüyü ile tütsülenseler avratlar rahimleri boğulmasına fayda eyleye. Tersi yüzde olan leke ve sivilceleri giderir. Bazıları demişler boyun bezi veremi(hanâzîr) dedikleri şişleri ve çıbanları eritip/çözüp giderir.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]
Devlügeç: Kanına biraz misk ve biraz gül suyu katıp içseler çene ağrısını ve nefes darlığını(zıyku'n-nefsi) olmuş gidere.
[Kitab-ı Tıbb]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Çaylak ve Kartal
Hıdât: Dölengeç ve inde'l-ba'z çaylak kuşudur. Ve ba'zı vilâyetde çalagan ve Fârisîde zagan ve Rûmca ûglimyûs derler. Efrencîler ûlyûmûs derler. Şîrâzîler kôr-kôr derler. Şeyh Dâvûd kavli üzere buña Arabda şeyûhte dahı derler. Sâhibü'l-Filâha ve sâhib-i Acâyibü'l-Mahlûkât Muhammed Kazvînî kavli üzere hıdâet kuşı ukâb olur ve ukâb-ı hıdâd olur ya'nî dölengeç kuşı tavşancıl olur ve tavşancıl kuşı dölengeç olur. Ve bir yıl erkegi olur ve bir yıl dişisi olur. Ve hasta olsa kendi kanadından yiyüp sıhhat bulur. Eger dölengeç kuşınuñ etini yeseler bundan ufûnet peydâ olur. Ve kanına azacık gülâb ve misk karışdurup aç karnına içseler rebv öksürügine ve zîku'n-nefese gâyet nâfi'dür. Ve kanadınuñ başların kesüp andan yakup külin üç barmak ile alındugı kadarın suyla ezüp suyın içseler nıkrîs illetine nâfi'dür. Ve ödini gölgede kurıdup andan suyla ezüp ef'â ve yılan envâ'ı ve akreb ve mûzî haşerât ısırdugına eger zahmı sag tarafda ise ol sudan mîl ile sol gözine çeke, eger ıztırâb sol tarafında ise hilâfınca sag tarafına çeke ki bi-avni'llâhi te'âlâ helâk olmayup halâs ola. Eger yumurdasını kendü yagıyla kavursalar da ol yagı targıl yerlere ursalar gâyet nâfi'dür ve muvâfıkdur. Eger iligini barasa suyı ile kaynadup ve bal katup bevâsîre ve ishâle içürseler nâfi'dür. Ve kanını zehirlü otlar içün azacık içürseler müfîddür. Ve kemügini yakup ve sahk edüp berk çıbanlara ursalar nazc vere. Ukâb: Tavşancıl kuşudur Türkî; âluh Fârisî; ebû'l-eşyem ve ebû'l-hıcâc ve ebû hassân ve ebu'd-dehr ve ebû'l-hetîm künyet; ammâ dişisine ümmü ahvâr ve ümmü'n-nakv ve ümmü talebe ve ümmü nevh ve ümmü heşîm künyet; mikâs Arabî; hudâriyet Arabî, mü'ennesdür. Bunuñ eti hârr u yâbisdür. Sıgır etinden belki galîzdür. Eger ödini göze çekseler ibtidâ inen suya fâide eder ve hiddet verür. Eger tütsi eyleseler ihtinâk-ı rahme fâide eder, necesi çıgıda ve büsûra ve beneklere dürtseler, müfîddür. Eger necesini hanâzîre ursalar nef' verür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Hıdât: Dölengeç ve inde'l-ba'z çaylak kuşudur. Ve ba'zı vilâyetde çalagan ve Fârisîde zagan ve Rûmca ûglimyûs derler. Efrencîler ûlyûmûs derler. Şîrâzîler kôr-kôr derler. Şeyh Dâvûd kavli üzere buña Arabda şeyûhte dahı derler. Sâhibü'l-Filâha ve sâhib-i Acâyibü'l-Mahlûkât Muhammed Kazvînî kavli üzere hıdâet kuşı ukâb olur ve ukâb-ı hıdâd olur ya'nî dölengeç kuşı tavşancıl olur ve tavşancıl kuşı dölengeç olur. Ve bir yıl erkegi olur ve bir yıl dişisi olur. Ve hasta olsa kendi kanadından yiyüp sıhhat bulur. Eger dölengeç kuşınuñ etini yeseler bundan ufûnet peydâ olur. Ve kanına azacık gülâb ve misk karışdurup aç karnına içseler rebv öksürügine ve zîku'n-nefese gâyet nâfi'dür. Ve kanadınuñ başların kesüp andan yakup külin üç barmak ile alındugı kadarın suyla ezüp suyın içseler nıkrîs illetine nâfi'dür. Ve ödini gölgede kurıdup andan suyla ezüp ef'â ve yılan envâ'ı ve akreb ve mûzî haşerât ısırdugına eger zahmı sag tarafda ise ol sudan mîl ile sol gözine çeke, eger ıztırâb sol tarafında ise hilâfınca sag tarafına çeke ki bi-avni'llâhi te'âlâ helâk olmayup halâs ola. Eger yumurdasını kendü yagıyla kavursalar da ol yagı targıl yerlere ursalar gâyet nâfi'dür ve muvâfıkdur. Eger iligini barasa suyı ile kaynadup ve bal katup bevâsîre ve ishâle içürseler nâfi'dür. Ve kanını zehirlü otlar içün azacık içürseler müfîddür. Ve kemügini yakup ve sahk edüp berk çıbanlara ursalar nazc vere. Ukâb: Tavşancıl kuşudur Türkî; âluh Fârisî; ebû'l-eşyem ve ebû'l-hıcâc ve ebû hassân ve ebu'd-dehr ve ebû'l-hetîm künyet; ammâ dişisine ümmü ahvâr ve ümmü'n-nakv ve ümmü talebe ve ümmü nevh ve ümmü heşîm künyet; mikâs Arabî; hudâriyet Arabî, mü'ennesdür. Bunuñ eti hârr u yâbisdür. Sıgır etinden belki galîzdür. Eger ödini göze çekseler ibtidâ inen suya fâide eder ve hiddet verür. Eger tütsi eyleseler ihtinâk-ı rahme fâide eder, necesi çıgıda ve büsûra ve beneklere dürtseler, müfîddür. Eger necesini hanâzîre ursalar nef' verür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.