Kar / Buz

Mahiyeti: Donmuş sudur ki onun donması atmosferde olan havanın soğukluğundan olur. Hassaları: Yaşlılara ve sair bedeni soğuk hıltlar tevellüt edenlere(meydana getirenlere) kötüdür. Baş Uzuvları: Dişlerin sıcak ağrısını kar suyu sakin eder. Eklem Uzuvları: Sinirlere zararlıdır, sinirde cereyan eden sıcak buharları cereyandan ve erimek/çözülmekten(tahlil olmaktan) hapsedip tuttuğu için. Gıda Uzuvları: Mideye zararlıdır, hususan midesi soğuk hıltlar tevellüt edenlere zararı zahirdir. Ve kar susatıcıdır harareti cem etmesi hasebiyle yani onun şiddetli soğukluğu mideye ziyade zıt olmakla mideye vasıl olduğunda onu ıslah için bütün içsel hararetler midede toplanır ve onların toplanması elbette susuzluk ihdas eder.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Selc ve Celîd: Kar ve dolu. Bazıları kırağıdır demişler. Kırağı ve dolu bir tabiattadır. Tabiatları dördüncü derecede soğuk ve kurudur. İhtiyar adamlara muvafık değildir. Sıcak diş ağrılarını sakin eder, ama sinire zararlıdır. Muhammed Temimi'nin sözü mideden dimağa çıkan buharı sakin eder ve garizi hararete susuzluk verir. Bazı tabipler kar dördüncüde sıcaktır demişler. Akakir sahibinin sözü mideye zararlıdır, hususan soğuk hılt tevellüt etmiş olan mideye gayet zararlıdır. Ve daima bunlardan kullanmak mideyi ve bütün bedeni uyuşturur ve hazmı dahi bozar, ancak gülbeşeker ve anason ıslah eder. Yakıcı sıtmada hasta bir miktar talep ederse esirgemeyeler, bazen harareti bir defada defedip hasta hoş olur. Ama derlemeden evvel kar vermeyeler, zira bedeni ziyade soğutup terlemeden men eder. Geldik celîd buzdur. Tabiatı soğuk ve nemlidir. Arızi tabiatı kurudur. Asli mizacı nemlidir. Kuruluğu kendine arızdır, yani asli(yaratılıştan) değildir. Ve derler ki gayet derecede olan şey yani bir nesne ki dördüncü derece ahirinde soğuk olsa yine hararete döner derler. Onun için karda ve buzda arızi hararet vardır, her ne kadar ziyade içseler o kadar hararet verip tekrar kar ve buz talep ederler. Suyunu sıcak diş ağrısına tutsalar sakin eder. Hazma azıcık kuvvet verir. Ama sinire ve mideye ziyan eder ve yaşlı adamlara zarar eder ve öksürük getirir, hususan midesinde soğuk hılt olan kimselere muvafık değildir. Eğer şöyle yeseler adamı susatır. Boğaza sülük yapışsa buz ve kar suları faydalıdır, düşürür. Kardan ve buzdan hasıl olan su iyi olmaz, hafif(latif) değildir. Zira her ne ki hafiftir donduğunda çözünmesi(tahlili) gider derler. Bal dahi böyledir, donan balın hafifliği, kuvveti ve tatlılığı süzülmüş gibi olmaz. Cemed: Buzdur. Farsçada yah derler. Kar suyu: Kar suyunu yalnız içmek yaramazdır, hususan bulanık ola veya bakır kaba konmuş ola. Eğer itidal kar konmuş su ise gerçi mide ve ciğeri soğutur ve iştah ile mideye dahi kuvvet verir ama dişlere, göğse, küçük dile ve anjini(hunnâkı) olan kimselere ki azıcık bahane ile bunlar hadis olur ve guta(nıkrise), soğuk hastalıklara ve sinire dahi ziyan eder, ancak hamamlanmak ve riyazet ıslah eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Selc ve Celîd: Kardır ve doludur. Kocalara ve soğuk hılt olan kişilere yaramazdır. Evet sıcak diş ağrısını sakin eder. Sinirlere ve soğuk hıltlı midelere zarar eder. Ve öksürük getirir. Evet hazmı iyi eyler. Ve boğaza yapışan sülükleri giderir. Vakit olur ki susatır harareti cem ettiğinden ötürü.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Selc: Kar. O, deryadan yükselen şeydir, zemheriden yağmur olur. Soğuk yeller ona uğrar. Donar ve güneşten uzak olan vilayetlerde nazil olur. Ya yuvarlaktır, ona dolu derler veya un gibidir, ona kar derler. Ve kar olan soğuktur ikincide ve kurudur üçüncüde. Ve yerde çok kalanın arızi harareti olur yerin buharından. Ve o, susatır. Ve sıcak sıtmalara gayetle faydalıdır ve yine kaşıntıya, mide zayıflığına ve kelliğe faydalıdır ve insandan gayrı hayvanatı dahi kilo aldırır(semizletir). Ve Şam ehli ona tuz serperler. Ve koyunu onun üzerine sürseler ondan yese eti iyi ve taze olur. Ve o, pir olanlara zararlıdır ve yine balgamı olan kimselere dahi zararlıdır. Karanfil ve bal onun ıslah edicisidir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Selc: Kar dedikleri nesne, cemi sülûc gelir. Doluya celîd derler. Tabiatı dördüncü derecede soğuk ve kurudur. İhtiyar adamlara münasip ve muvafık değildir. Muhammed Temimi'nin sözü üzere mideden dimağa çıkan buharı sakin eder ve garizi hararete susuzluk verir. Akakir sahibinin sözü üzere mideye zararlıdır, ifsat eder ve hususan soğuk hılt tevellüt etmiş ola. Lakin yakıcı sıtmada hasta bir miktar talep ederse esirgemeyeler, bazen harareti tek defada defedip hasta hoş olur. Ama terlemeden evvel kar vermeyeler, zira bedeni ziyade soğutup terlemekten men eder. Celîd: Buz dedikleri donmuş sudur. Tabiatı soğuk ve arızi rutubeti kurudur. Asli mizacı nemlidir. Kuruluğu kendine arızidir yani asli değildir. Ve derler ki bir nesne ki dördüncü derece ahirinde soğuk olsa hararete döner derler. Onun için karda ve buzda arızi hararet vardır, her ne kadar ziyade içseler o kadar hararet verip tekrar kar ve buz talep ederler. Suyunu sıcak diş ağrısına dürtseler sakin eder. Yaşlı adamlara zarar eder hususan midesinde soğuk hılt olan kimselere muvafık değildir. Kardan ve buzdan hasıl olan su iyi olmaz hafif değildir, zira her ne ki hafiftir donduğunda dağılması(tahlili) gider derler. Bal bile böyledir, mesela donan balın hafifliği, kuvveti ve tatlılığı süzme gibi olmaz. Onun için bal süzülmüş kalıp donmaz.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Selc: Ve celîd ikisi dahi bir manayadır, gökten un gibi inip birbiri üzerine yığılıp sert cisim olan nesnenin ismidir ki Türkçede kar derler ve fındık gibi ve yalnız olup gökten inen taneye bered derler ki Türkçede dolu derler. Cümlesine selc ve celîd ıtlak ederler. Ama şu ki su olup sonra donmuş ola ona cemed derler, ona dahi selc derler. Sudan donmuş olanın tabiatı suyunun mizacına tabidir yani iyi ve pak sudan olursa buzu dahi iyi olur, aksi olursa aksi olur. Ama donmakla bir miktar yoğunluk, kuruluk ve soğukluk ziyade olur. Cümlesi kocalara, mizaçları soğuk olanlara, mideleri soğuk ve ciğerleri zayıf olan kimselere zarardır. Sıcaktan olan diş ağrısına faydalıdır, sakin eder. Kar ve buz sinirlere zarardır, zira keskin buharı tutup erimek/çözülmekten(tahlil etmekten) men eder. Bazen olur ki susatır, zira harareti cem eder ve tahrik eder. Kar ve buz suyunu içmek boğaza yapışan sülüğü indirir. Midesinde solucan olan kimse doludan yutup solucana erişse katl eyleye ama tehlikelidir ve hazmı kuvvetli eder, zira harareti cem edip mideyi tutar(kabz eder). Ama öksürüğü tahrik eder ve peyda eder. Kar ile soğutulmuş su karın kendisinden evladır. Eğer içine konmayıp taşradan soğutulmuş olursa evladır. Eğer bir kimseye kar zarar etmiş olsa ikide birde hamama girip susam ve nergis yağlarıyla yağlana ve eski olan hurma şarabını içe. Evla budur ki karlı su veyahut ziyade soğuk su içen kimse içtikçe az az içe ki zararından emin olup bütünüyle midesinin hararetini söndürmeye. Karlardan erimiş olan sular eğer buzdan olursa, buz ne makule sudan donmuş olursa buzdan erimiş olan suyun dahi hükmü odur lakin bu evvelkiden bir miktar daha yoğun kıvamlıdır(galizdir). Zira donunca bir miktar hafifliği gitmiş olur ve ikinci kerede eridiğinde evvelki gibi hafif ve ince olmaz. Eğer su donmuş buz damlasından olursa iyidir lakin yağmur suyundan iyilikte aşağıdır. Zira yoğunluğu ve kuruluğu vardır, sinirlere ve göğüs perdelerine zarar eder. Ama ziyade soğuk olan su sinirlere, göğse, akciğere(öykene) ve akciğerde olan çıbanlara yaramazdır, başları dönenlere yaramazdır, akan maddeleri tutup keser, ziyade yanğınları olan mide ve ciğerleri soğutur, ziyade çok içilmezse hazım kuvvetine kuvvet verir. Mideyi bir yere cem edip muhkem etmekle yemek hazmına yardım eder. Eğer çok içseler veyahut ziyade soğuk olsa mideye ve ciğere zarar edip garizi harareti söndüre ve hazmı fesada vere ve kulunç marazını tahrik eyleye ve baş ağrıta ama soğukluğu itidal üzere yani ortaca olursa cemi beden kuvvetlerine kuvvet vere ama soğuk su cimaya zarar eder ve karnı tutar(kabz eder). Islahı şarap ile, mastika ve öd iledir. Soğuk su yakıcı sıtması olanlara ve safi şarap içmekten elemleri olanlara fayda eder. Kezalik mide bir vecihle fasit olup içinde yemek durmayıp aşağıdan ve yukarıdan istifrağ edenlere ve ishal ilacı içip ziyade ishal olanlara dahi soğuk su fayda eder. Evla budur ki mideleri soğuktan zayıf olanlar, bedenleri zayıf(arık) olanlar, dalaklı ve sarılık(yerekan), istiska ve basurları(bevasir) olanlar soğuk sudan kaçınalar.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Kar suyu mideye kuvvet verir, katı soğuk su meniyi sakin eder, cimayı zayıf eder.
[Kitab-ı Tıbb]

Buz suyu: O su ki buzdan kardan gelir sinirlere ziyan eyler, katı soğuk suyu yemekten sonra içmek gerek.
[Havabi - Risâle fi't-Tıb]