Şazenec (شاذنج) / Şadenec - Hematit (Kan Taşı)
Mücevherlere eklemeyecektik ancak günümüzde insanların çoğu takı olarak kullandığı için bu kategoriye ekledik. :)

Mahiyeti Hakkında: İki sınıftır, biri madenden alınır ve diğer sınıfı mıknatıs yakılıp ve hafifletilip onda şazenec fiilleri hasıl olduktan sonra ihraç olunan eczaları olur.
Seçimi Hakkında: İyisi(Ecved) o sınıftır ki ufalanması seri(seriü't-tefettüt) ve düz(müstevi) ve katı(sulb) olup kiri olmayanlar ve onda damarlar olanlar olur.
Tabiatı Hakkında: Yıkanmamışı birinci derecede sıcak ve üçüncü derecede kurudur. Ve yıkanmış şazenec ikinci dereceye varıncaya kadar yıkanması hasebiyle soğuktur ve üçüncüye varıncaya kadar kurudur.
Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Onda şiddetli tutuculuk/büzücülük(kabız) vardır; ne zaman suda eriyinceye(tahallül edinceye) kadar sürtülse(hakk olunsa) hatta sürtüntüsü ile su sıcak olsa tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) zuhur eder. Ve onda menedici kuvvet vardır ve suyu ısıtma(ishanun-ma) ve hafifletme ve tam kurutma(tecfif-i bâliğ) vardır. Ve bazıları dediler ki şazenec markasit kuvvetindedir lakin ondan daha kurudur ve harareti daha az olur ve hafifletmesi ve cilası olmaz.
Çıbanlar Hakkında: Fazla et(Lahm-ı zâid) üzere zerür gibi kullanılıp çıbanda olan fazla eti iyi eder/izale eder(ıdmâr eder).
Göz Organları Hakkında: Göz çıbanlarına cila olup iyi eder(idmal eder) yumurta beyazı ile kullanılır ise ve yalnız kullanılsa göz kapağı pürüzüne faydalı olur eğer o makamda sıcak şişler(evram-ı harre) olur ise. Şazenec su ile dahi kullanılır, bu vecih üzere kullanım evvellerinde ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) kılınıp daha sonra derece derece sıcak kılınır. Ve şazenec toz(gubar) gibi kılınıp zerür kılınsa fazla eti izale eder. Ve bazı kere yalnız şazenec göz çıbanlarına faydalı olur.
Boşaltım Organları Hakkında: İdrar zorluğu(usr-i bevl) için ve hayız kanının daimi akıntısı(seyelân-ı dâimi) için şazenec şarap ile içirilir(saky olunur). Ve meni boşalmasını(kazf-ı meniyi) şazenec ıslah eder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Cilt 2]

Hint taşı(Hacer-i hindî): Şazenc nevindendir. Mercimeksi şazenc(Şâzenc-i 'adesî) dahi derler ve Farsçada Hint şazenesi(şâzene-i hindî) derler. Makata faydalıdır ve makatta damarlar ağzından akan kanları keser ve basurlara ve akrep soktuğuna dahi fayda eder. Hem içeler hem ekeler bunun yıkanması ve sair menfaati şazenc bahsinde zikrolunur. Eğer bunu kıl olmayan yerlere yakı eyleseler kıl bitireler. Kan taşı(Hacerüʼd-dem): Şadene taşıdır.
Şâdenc: Kan taşı Türkçede; göz otu Türkçede; şâdene Farsçada; hacerü’d-dem Arapçada. Bazıları em talîs derler yani kan demektir. Hintliler libyûs derler. Hacerü’t-tûr yani kan taşı demek olur der. Bu taş birkaç nevi olur. Şazenc, mercimeksi ve darımsı ve Hintli olur. Ama alası mercimeksidir, ondan sonra darımsıdır kim ona haşhaşi derler ve ondan sonra Hintlidir. Mercimeksi şadencin alası gayet kızıl olup mesela siyaha meyyal ola, kırsalar tez kırıla. Ve yapay şadene(şâdene-i 'amelî) dahi vardır. Ve Hint şadenesi gayet sert taş gibidir ve yapay olur, mesela mıknatıs yakıp şadenc ederler. Şadencin gayet alası kızıl renk ve mercimeksi nevi olup ve tez ezilendir. Ve yaramaz nevi odur kim su ile yıkasalar kızıllığı gider, beyaz olur ve berk olur, ona yapay('amelî) derler, nişanı bu üslup üzerinedir. Şadencin tabiatı İsa sözü üzere ikincide sıcak ve kurudur. Bazıları bunun yıkanmamış(gayr-ı magsûl) olanı evvelde sıcak ve ikincide kurudur dediler, ama yıkanmışını(magsûlını) ikinci derece evvelde soğuktur derler. Bunun yıkanmasının kaidesi odur kim şadeneyi evvel ezip ondan bir çanakta ıslatıp ondan ezip bir miktarını alıkoyup çökeltisi ta kim dibine çöke, üzerinden o suyu gayrı çanağa koyup ve bir defa dahi su koyup, tekrar bekletip ondan yine suyunu üzerinden alıp gayrı yere koyup bir defa tamam durulunca böyle edesin, ondan sonra bakisi ve safisi kalıp onu kurutup yıkanmış şadenc(şâdenc-i magsûl) diyesin. Ziyade tutuculuğu/büzücülüğü(kabz) ve tam kuruması(tecfîfi) vardır. Eğer bunu balla karıştırıp göze sürtseler kapağının iriliğini ve yarasını giderir. Ve eğer kadın sütüyle karıştırıp göz üzerine vursalar ağrısını ve yaşını dahi giderir. Ve eğer şarapla içseler hapsolmuş idrarı akıtır(idrâr eder) ve daima akan hayızı tutar. Ve ekşi ve tatlı nar suyuyla kan tükürenlere içirseler faydalıdır. Ve akakıya ile karıştırıp göz ağrılarına ve gözde olan uyuzlara sürseler gayet faydalıdır ve göz yarasında olan ziyade eti yer, ıslah eder. Ve göz ağrılarında yumurta beyazı ile dahi vursalar muvafıktır. Bunun miktar-ı şerbeti yarım dirhemdir. İçeriye ve mideye ziyan eder, meğer emberbalis usaresi ıslah eder. Bunun bedeli yarım kendi kadar yanmış tunçtur ve dörtte bir denk kadar tutyadır. Nişabur sözü bunun bedeli mıknatıstır. Ve bazıları mıknatısı yaksalar yapay şadenc olur derler, yukarıda zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Şâzene ve Şâzenc
İkisi dahi birdir. Kan taşı derler. İyisi odur ki, mercimeğe benzeye. Faydası budur ki, kızdırır. Balla karıştırıp göze sürtseler kapakta olan iriliği gidere. Eğer kadın sütüyle karıştırıp göz ağrısına sürtseler ve baş göyündüğüne fayda eder. Eğer idrar tutulduğuna şarapla(süciyle) içseler fayda ede. Ve daima akan hayız kanını kese fayda ede. Eğer ekşi ve tatlı nar suyuyla içseler kan tükürmeye fayda ede. Eğer akakıya ile karıştırıp göze sürtseler göz ağrılarına ve gözde olan uyuza fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Şâdenc: Aha, şadene, derler ve kan taşı(haceri'd-dem) dahi derler. Onun madenisi olur. Ve yanmış mıknatıstan dahi yaparlar. Ve iyisi ağırı ve kızıh ki mercimeğe benzer olanıdır. Ve kuvveti yirmi beş yıla değin kalır. O, sıcak ve kurudur ikincide ya üçüncüde ve sıcaktır evvelkide eğer yıkamazlar ise ve yoksa soğuktur. Evvelki kirpiklerde olan pürüzü(huşüneti) zail eder ve gözü ruşen eder ve yaraları etlendirir. Ve yıkanmışı göz ağrısını ve selakı ve kaşıntıyı(hıkkeyi) ve göz sulanmasını(dim'ayı) ve zulmeti zail eder sıcak oldukta yumurta beyazı ile ve soğuk oldukta çemenotu(hılbe) suyu ile. Ve o, iyi zerürdür yaralar için ve etlendirir ve kanı ve ishali ve basuru(zahiri) hapseder ve idrar zorluğunu(usr-i bevli) çözer(hallider). Ve eğer yumurta beyazı ile eritip/çözüp(hallidüb) şişlere sürseler eritir/çözer(hallider) ama o, mesaneye muzırdır. Kitre ıslah edicisidir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]



Şâdenec: Şadene dahi derler, Farsça ismidir. Kızıl bir taş ismidir. İyisi odur ki tez ufaklana ve koyu kızıl olup düz ola ve içinde kir ve damarlar olmaya. Biri madenidir ve birisi dahi yapay('amel) ile olmuştur. Madenisi Mısır etrafında çok bulunur. Yapayı('Amelīsi) mıknatıs taşını yakıp ondan ederler. Bazıları demirden dişi demir dediklerini ki Çin demiri(ḥadīd-i Ṣīnī) derler, onu yakıp ondan ederler. Evvelkisi yeğdir. Bu taş yıkanmış olmayınca tabiatı birinci derecede sıcak ve ikinci derecenin evvelinde kurudur. Ama yıkanmış olunca tabiatı birinci derecenin ahirinde soğuk ve ikinci derecenin ahirinde kuru olur. Yıkaması tariki akakıya ve kurşun beyazı(isfīdāc) ve gayrı nesneleri yıkamak gibidir. Yumurta beyazıyla ezip gözde olan sıcak şişlere faydalı olur. Eğer şişler balgamlı veyahut yoğun kıvamlı/kalın(ġalīẓ) olursa çemenotu(ḥulbe) yani boy tohumu suyu ile edeler. Eğer göz kapakları katılanıp irilenip şiş olmazsa su ile ezip sürme gibi çekeler. Eğer ziyade ince ezip göze damlatsalar faydası ziyade ola. Eğer dövülmüşünü çıbanlar üzerine ekseler çıbanları indirip fazla olan etini gidere. Eğer su ile ezip ta koyu oldukta çıbanlar içine damlatsalar onulda ve mührelendire. Bu husus için yıkanmamışından edeler. Eğer süt ile karıştırsalar gözde olan yırtığa ve göz şişine ve ağrısına fayda eyleye. Ateş yanığına ve yılancık(ḥumre) dedikleri safravi şişlere sürseler fayda eyleye. Su ile ovulmuşundan veyahut dövülüp ezilmişinden tatlı ve ekşi nar suları ile kan tükürene yarım dirhemden bir miskale dek miktarını içirirler ve güçlükle işeyene(gücile efşān ėdene) ve daima tutulan hayıza şarap ile içirirler. Şadene göz sıhhatini hıfz eder. Bu taştan bir sınıf dahi vardır ona mercimeksi('adesī) yani mercimeğe benzer demektedir. Zira mercimek danesi şeklindedir ve ziyade kızıldır ve ufalanması katıdır. Bu sınıfın kuruluğu(yābislıġı) sairden ziyadedir. Çıbanlara bunun faydası gayettedir, hususan oturahta olan çıbanlara ve oturahta olan yangın ve hararetlere ziyade faydalıdır.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]