🪨 Humâhân (Demir Sandalı / Hacerü'l-Humâr / Hematit taşı)
Dişi humahan: Hematit
Erkek humahan: Muhtemelen Limonit / Götit.
Humahan: Türkçe demir sandalı derler, bir kara taştır. Erkeği ve dişisi olur. Erkeği gayet berk ve boz renk olur. Eğer bileği ile ezseler sarı zırnık gibi rengi çıkar. Ve dişisi yumuşak olur ve cevheri ala olduğundan naim olur. Mesela bu nevini ezseler zencefre gibi kırmızı renk çıkar. Bu taş demir nevidir derler. Farsçada dahi buna humahan derler. Tabiatı soğuktur. Bazı şişlere ve kızıllı alametler illetlerine ve dövülmüş ve zor çekmiş bedene sürseler faydalıdır. Eğer erkek ve eğer dişisini tavuk tüyü ile süreler bedenin sancılarını ve ağrılarını sakin eder. Ve göze dürtseler şişlerini ve ağrılarını giderir. Ve eğer ezilmişinden içseler iç ağrısını dahi sakin eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Humahan: Farsçadır. Bir taşa söylenir ki siyah ile kızıl arasındadır. Ve o, sandal ile meşhurdur. O, sıcaktır ve kurudur üçüncüde. Ne zaman ki onu kazıyıp şişlere sürseler çözer, hususa gözden göz yaşını ve kaşıntıyı ve harekanı keser. Ve eğer içseler iç organ ağrısını ve yelleri ve çarpıntıyı keser. O, tıkanıklık tevellüt eder. Bal onun düzelticisidir. Ve şerbeti: Bir danktır.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hamahan: Farsça isimdir. Bazıları demişler manası demir sandal demektir. Bu bir taştır ki hala insanlar aralarında Çin demiri demekle malumdur. İki dürlüdür: Birisi erkek ve birisi dişidir. Erkek olanı Çin demiri dedikleridir. Dişisi hacerü’l-humâr yani mahmurluk taşı dedikleridir. Nitekim ha harfinde zikrolunmuştur. Erkek olanı katı ve pektir, suyu azdır, bulanık gibidir, su ile bileğiye ovsalar sarı ovuntusu çıkar zırnık gibi. İki sınıfı dahi safra ve kandan olan marazlara faydalıdır. Ama dişi olanının soğukluğu ziyadedir ve daha faydalıdır. Eğer şişi olan göz üzerine sürseler şişine fayda eyleye ve uzva kuvvet verip ona dökülen nesneleri defetmeye kuvvetli eyleye. Eğer ovulmuşundan iki dirhem miktarı içseler, müshil içmesinden veyahut bağırsaklar ağrısından olan karın ağrılarına fayda edip gidere. Bazıları demişler erkek olanından yüzük edinip takınmak yüreğe kuvvet verip gecede ve karanlıkta vahşeti yani korku ve gamı gidere ve ona bakmak gözler sıhhatini koruya.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]