CÜMMEZ (CÜMBEZ İNCİRİ)
(Cümbez(Cümmeyz) zamm-ı cim ve teşdid-i mim-i meftuha ve za-yı muceme ile bir nevi incirdir. Mısır ve Şam diyarında olur. Ağacın kabuğu arasında biter demir ile dağılmayınca onatça göynümez ve yılda üç belki dört kere biter onun için ahmak inciri(tîn-i ahmak) derler.) Cümbez(Cümmeyz) yaramazdır mideye, gıdası azdır(kalîlü’l-gıdâdur).
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Küçültme sığası(Sîga-i tasgîr) üzere incire müşabih bir meyvedir. Mahiyeti Hakkında: Dioskorides kitabında der ki cümbez(cümmeyz) büyük ağaçtır, incir ağacına benzer, cidden çok sütü(lebeni) ve sütü vardır ve yaprağı dut yaprağına benzer, her sene üç kere belki dört kere meyve verir ve meyvesi incir meyvesi gibi sapının dalından huruç eylemez belki sapın kendinden çıkar ve meyvesi yaban incirine benzer ve koruk olan incirden tatlı olur ve tohumunun hacmi incir tohumunun hacmi miktarında olmaz. Ve cümbez(cümmeyz) demirden edinilmiş kuş tırnağı gibi neşter ile çizilmedikçe olgunluk(nudc) bulmaz. Ve Karsa dedikleri beldede cümbez(cümmeyz) çok biter(nâbit olur) ve Rodos dedikleri mahalde dahi çok olur. Ve meyvesi ile her vakitte menfaatlenilir. (Derkenar: Ve Kanun'un “Cümbez(Cümmeyz) ile her vakitte menfaatlenilir” dediği bazı tabipleri redde işarettir, zira İsraili ve Temimi kail oldular ki Fars diyarında cümbez(cümmeyz) zehirdir, yiyenini helak eder lakin İskenderiye'de elma ve armut gibi yenilir. Lakin onların kelamları Galenos'un kelamını yanlış anlamadan ileri gelmektedir ve galat eylemişlerdir. Derkenar son.) Ve bazı nas cümbeze(cümmeyze) sikumurun tesmiye ederler, manası tatsız incir(tîn-i eceff) demektir. Sultani nüshada “tatsız incir(tîn-i eceff)” bedeline “kızıl incir(tîn-i ahmer)” vaki olmuştur. Ve tadı zayıf olduğundan tatsız incir(tîn-i eceff) manasına olan sikumurun tesmiye olunmuştur ecef olan galip halde tadı az(kalîlü’t-ta'm) olduğundan. Aktala namında bir nevi ağaç dahi vardır ki o ağacın yaprağı şeftali yaprağına benzer ve meyvesinin hacmi ve büyüklüğü erik hacmi kadar olur ve erikten tatlı olur ve sair hususta cemian cümbeze(cümmeyze) benzer.
Tabiatı Hakkında: Bazıları dediler ki cümbez(cümmeyz) sıcak nemlidir. Sultani nüshada “soğuktur nemlidir, Dioskorides’in dediği gibi” diye mesturdur lakin İbn Kütbi “ve onun olgunu sıcaktır kurudur evvelkide” diye kayıt eylemiştir. Özellikleri Hakkında: Bazıları dediler ki bu ağacın sütü olur ve o süt meyve vermezden evvel çıkarılır ve yolu budur ki ağacın dışarı kabuğu zedelenip dövülür ve ezilir ve ondan zahir olan rutubeti bir yün ile cem olunup kurutulur ve kurs olunur ve o kurs cidden eritici/çözücüdür(muhallildir) ve yumuşatıcıdır(müleyyindir). Beslenme Organları Hakkında: Dioskorides der ki cümbezin(cümmeyzin) gıdası az ve mideye ziyade yaramazdır. Çıban ve Yaralar Hakkında: Bazıları dediler ki bu ağacın sütü iyileşmesi güç olan cerahatleri yapıştırır ve iyileştirir. Şişler ve Sivilceler Hakkında: Çözülmesi(Tahallülü) güç olan veremleri dahi eritir/çözer(tahlîl eder). Boşaltım Organları Hakkında: Karnı ishal eder. Sıtmalar Hakkında: Bu ağacın sütü titremeye faydalı olur. Zehirler Hakkında: Haşerelerin soktuğu yere cümbez(cümmeyz) ile mesh olunur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Cümbez[Cümmeyz]: Bir ağaçtır. İncir ağacına benzer. Sütü çok olur. Yaprağı dut yaprağına benzer. Üç dört kere meyvesi olur. Bunun meyvesi budak ucunda çıkmaz. Belki ağaç yarılıp içinde çıkar. Büyük olmaz. Buna delice incir derler. Müshildir. Mideye yaramazdır. Eğer bunun sütünü cerahate dürtseler bitire. Ve katı şişlere dürtseler fayda ede. Ve ağılı canavar soktuğuna fayda ede. Dalak şişine ve mide ağrısına ve tüy ürperdiğine fayda ede. Kıbrıs'ta ve Mısır'da biter. Eğer meyvesini suyla tekrar pişirseler, o suyu şekerle ve balla içseler eski öksürüğe ve göğüste ve akciğerde(öykende) olan nezlelere fayda eder. Eğer yaprağından bir dirhem ezip açla içseler tabiplerin aciz olduğu ishali kese. Gayet tecrübe edilmiştir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Cümbez(Cümmeyz): Yunanca sakmuz. Ve manası kızıl incir. Ve yaban inciri dahi tesmiye olunur. O, bir büyük(azim) ağaçtır. Budakları çoktur. Kızıl dut ağacına benzer. Ve yaprakları dut ağacının yapraklarından incerek ve sarıraktır. Bermude'de yetişir ve Babeye dek kalır. Zira demişler ki yılda dört kere meyve verir. Ve bazıları yedi kere demişler. Ve sıcak olan vilayetlerde ve kumluk yerlerde, Mısır ve Gazze gibi yerlerde olur. Ve Beyrut'ta dahi birkaç ağaç var imiş. Ve onun iyisi mutavassıt olup ve iyi pişmiş olanıdır. Ve o, başından biraz oymayınca pişmez imiş. Ve gahi azıcık zeytinyağı ile yağlarlar incir gibi tez pişmesi için. Ve o, sıcaktır ikincide ve nemlidir(ratıptır) evvelkide. Ve kurudur diyen kimse hata eylemiş. Ve o göğüs ağrısına ve öksürüğe ve hararete(lehibe) ki kuruluktan ola, faydalıdır, böbrekleri ve dalağı ıslah eder ve vesveseyi zail eder. Ve yaprakları, ishali keser ve hayızı cari eder. Ve onun dövülmüşü şeker ile beraber öksürüğü keser eğerçi eski ise de. Ve sütü yaraları yapıştırır ve şişleri çözer(halleder) ve çıbanları(debîlâtı) cari eder. Ve ağacının külü yaraları ve yiyici yarayı(ekleyi) ve Fars ateşini(nâr-ı Fârisî'yi) meneder serpmek ile. Ve ne zaman ki yaprakları, meyvesi ile yaş iken dövüp ve cümlesini pişirseler iyice ezilen oluncaya dek ve suyunu şeker ile koyulaştıralar yalamak ile öksürüğe ve nefes darlığına(usr-i nefese) faydalıdır ve sesi(âvâzı) safi eder. Bu, tecrübe edilmiştir. Ve cümbez(cümmeyz) mideye ağırdır ve gaz vericidir(nâfihtir). Ve anason ve sirkencübin onun düzelticisidir. Ve onun üzerine su içmek, nitekim Mısır ehli derler, o hatadır. Ve o kimse ki demiş Fars'ta ağı olup Mısır'da yiyecekler olmuş olduğu galattır. Ve bu, karışıklık ve şüphenin(iltibâsın) menşeyi Galenos'un kelamını nakledenlerdendir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Cümbez(Cümmeyz): Şam ismidir. İncir ağacına benzer bir ağaçtır. Yaprağı dut yaprağına benzer, koyu sütü çoktur. Ağacın baldırı ve budaklarının baldırları üzerinde erik denli beyaz meyvesi olur, tamam olmuş olunca kızıl olur. Üzerini bir nesne ile çizip yarmayınca kemaliyle olmaz. Bir yılda iki üç ve dört kere meyve verir. Şam-ı Şerif’te ve etrafında çok biter. Gah olur sütünü çıkarırlar. Şu vecihle ki bahar zamanlarında ağacının baldırının kabuğunu bir miktar yararlar ama yarığı ağaca dek eriştirmezler, içinden akan sütü yün ile alıp yağlanmış saksı içine koyup hıfz ederler. Bu süt sıcaktır, keskindir ama incir sütünden zayıfraktır, yumuşatıcıdır. Katı olan şişleri indirir, yaraları yapıştırır. Gah olur soğuk için ve titreme için ve dalak için yarım dirhem miktarını içerler, fayda eder. Tamam olmuş olan cümbezin(cümmeyzin) tabiatı evvel derecede sıcak ve kurudur. Eğer yaprağını dövüp elekten geçirip soğuk su ile bir dirhem içseler şu ishal ki tutulmasından acz çekmiş ola, ona faydası tecrübe olunmuştur. Mısır halkı cümbezden(cümmeyzden) yediklerinde üzerine soğuk su içerler ve derler ki böyle olunca mideye hafif olup mideden tez iner. Cümbezin(Cümmeyzin) bir sınıfı dahi vardır alıç veyahut fındık kadar küçük olur. Bu sınıf üstü çizilmeksizin kendinden erişip tatlı olur. Bazıları bu sınıfa cemat diye nam verirler. Şam-ı Şerif tevabiinden Filistin ki hala Belestin demekle maruf nahiyedir, o caniblerde çok bulunur. O canip halkı ona belmi diye nam vermişler. Eğer bu sınıf cümbezden(cümmeyzden) yalanacak ilaç(la'ûk) yani koyu nesne etseler şu vecihle ki misli kadar kitre ve Arap zamkı ki ikisi dahi tamam ezilmiş olalar, beraber karıştırıp bal gibi koyu oluncaya dek pişirseler mecalsizliği ve sair dağıtılması(tahlîl olunması) murat olunan nesneleri dağıtmak(tahlîl) için ziyade faydalı ola. Ama cümbez(cümmeyz) yemek yaramazdır. Yememesi evladır zira ham incir gibidir ama ondan azıcık iyidir ve zarardan beridir. Kitap sahibi aydır: İsraili ve Temimi nam tabipler Hakim Galenos’a bir kelam isnat edip galat ettiler. Zira Galenos bu kelamı dememiştir. Kelam budur ki Galenos kendi kitabında cümbezi(cümmeyzi) beyan ettikten sonra lebah ki bir ağaçtır mahallinde zikrolunur, onu beyan eylediğinde zikreyledi ki bir sınıf meyve Fars vilayetinde yenmeyip o vilayette zehir iken Mısır İskenderiye’sine ve havalisine getirip onda hasıl oldukta elma ve armut gibi yenir oldu. Ve bu meyve cümbezdir(cümmeyzdir) dediler ve çok söz söylediler ama manası yoktur.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]