🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Karnabahar
Serbest metin
Karnabahar, Kunnebit, Cauliflower
Brassica oleracea var. botrytis.
Kunnebit: Türkçe çiçek lahanası derler; Türkçe lahananın ortasında beyaz hurma beyni gibi olur; Türkçe akçe kelem; Arapça ve Türkçe; ıskatun; Yunanca kulatiyun. Çiçek lahanasının tabiatı Huneyn sözü üzere birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur, bazıları itidalle soğuktur dediler. Tıkanıklığı açar. İhtiyarat sözü üzere sarhoşluk sersemliğine faydalıdır ve sair lahana gibi sarhoşluğu yani şarap keyfini meneder ve kanı yoğun kıvamlı eder. Takvimü’l-Edviye sözü üzere eğer pişmiş suyunu eklemlere dökseler müfittir. Ve Hipokrat sözü üzere bunun tabiatı sair lahana gibidir ama sairden kurutması azdır. Ama bundan dahi yaramaz kan hasıl olur, eğer buna birkaç yaprak pazı veyahut semizotu veyahut yarpuz ve zeytinyağı ve sıcak otlar ile yeseler yeğdir. Bunun yaprağını tuz ile ve suyla pişirseler ve ekşisiz yeseler mideye zarar eder. Bu dahi sair lahana gibi yoğun kıvamlıdır. Razi sözü üzere sidiği yürütür, hususan beyaz ola. Eğer çiğ ve taze yeseler sarhoşluk sersemliğini ve sarhoşluğu meneder, hususan yaprağının ve kendinin suyu ki sıcak otlar ile ola yahut turşu gibi eyledikleri ola. Ve bazı yerlerde ve Arabistan’da mıkla ederler, mesela o mıklanın zeminini bundan ederler ve bazı yerlerde sirke ve sarımsak ile salata renginde ederler, nefis taam olur. Ve bazı yerlerde yoğurt ve sarımsak ile ederler, tabiata gayet muvafıktır. Bunun zararı odur ki yan başlarında yel eder ve yürekte şişkinlik eder, illa koruk şarabı yahut limon peltesi islah eder veya tatlı şarap veya saf şarap zararını defeder.
Kunnebitiyye: Çiçek lahanasının pişirdiklerini yazmışlar. Bu nevin çok pişirmesi olur. Pirinç ile pişirirler, çorba gibi olur ve pilav gibi ederler. Minhac sözü üzere pirinç ile pişirseler hararetli olur, lakin sidiği yürütür. Yelleri çoktur ve göze karanlık getirir ve sancı eder ve sevda ve balgam getirir, illa şarap tortusu zararını az eder. Ve etle ve semiz tavuk ile ve yalınız et kıymasıyla borani şekli pişirirler. Ve yumurta ile karıştırıp börek ederler ve yumurtaya ve hamura kaplayıp balık gibi tavada pişirirler. Ve sirke ve sarımsak ile salata şekli ederler. Ve sade yağı ve sarımsaklı yoğurt ile borani dahi ederler. Ve Arabistan’da mıkla dahi ederler, muhtelif eşyalar ile pişirirler. Ve tuzlu su içinde veyahut safi sirke içinde turşu dahi ederler, sair lahana gibi turşusu kötü olmaz. Ve bunu bahçıvanlar bir yıl ve bir ayda yetiştirirler, meşhurdur. Bir tam sene safi yaprak lahanası durur ve on üçüncü ayda Allahuteala'nın emriyle ortasında bir beyaz nesne peyda olur, sonrasında yumurta kadar olur, giderek büyük olur, beş on vakiyye kadar çeker. Ve beyaz sarılmış tülbent gibi olur ve gayet gevrek olur ve sahillerde çok ve a'la olur, yaylakta olmaz, eğer olursa dahi beyaz ve nazik olmaz.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Karnabit: Çiçek lahanası derler. Tabiatı Huneyn sözü üzere birinci derecede sıcak ve ikincide kurudur, bazıları itidalle soğuktur dediler. Takvimü’l-Edviye sözü bunun pişmiş suyunu eklemlere dökseler müfittir. Hipokrat sözü bunun tabiatı sair lahana gibidir ama sairden kurutması azdır, ama bundan dahi yaramaz kan hasıl olur, sair lahana gibi yoğun kıvamlıdır. Razi sözü sidiği yürütür hususan beyaz ola.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Kunnebit: Lahanadan bir türdür ki baş bağlamaz. Başka zikrolunduğu onun sebebiyledir ki başka ismi vardır ki o isimle maruftur. Şam halkı avamı yanlarında bu isimle maruftur. Kitap sahibi aydır: Bağdat vilayetinde beyzü’l-gurab yani karga yumurtası demekle maruftur. Bitkisinde çükündür bitkisine benzerdir lakin onun yaprakları daha büyüktür ve yeşilliği üzerinde sürme dedikleri toprak ki ondan sürme ederler, onun siyahlığı gibi siyahlık vardır. Lezzetinde tatlılık ile bir miktar acılık vardır ve ortasında üstü yiv yiv olmuş baş vardır. İçinde birbirine binmiş sulu sarı çiçeği olur ki evvel zahir oldukta dane dane olur. O başa beyza yani yumurta derler. Bu makule lahananın kuvvetleri birkaç türlü kuvvetten terkip olunmuştur. Yoğun kıvamlı ve sulu rutubeti vardır. Bir miktar harareti dahi vardır. O hararet sebebi ile açar ve eritmeye yardım eder ve cimaya dahi yardım eder ama soğuk ve acı topraklığı vardır. O sebep ile ondan hasıl olan gıda yaramazdır ama başı yapraklarından ziyade yaramazdır. Ondan sakınmak evladır. Koyu ve yoğun kıvamlı kan hasıl eder. Çok yeseler göze zayıflık vere ve sevdavi hıltlar peyda eder ve sevdavi marazlar ve yaramaz düşler gösterir ve tıkanıklıklar eder. Ziyade buhar etmesiyle beyne zayıflık verip fikirleri fesada verir. Islahı budur ki evvela su ile haşlayıp o suyunu yabana atıp sonrasında semiz et veyahut badem yağı veyahut ham zeytinden olan zeytinyağı ile pişirip yiyeler. Yumurtası ki başıdır o karın içinde gurultular ve şişkinlikler peyda eder ve erlik suyunu ziyade edip cimaya yardım eder, hususan eğer haşlayıp sirke ve zeytinyağı ve balık salamurası ile yeseler ziyade ede. Bu makule lahana başlı lahanadan sevdayı ziyade eder ve sidiği yürütür. Sululuğu bilhassa sarhoşluğu meneder ve tohumu sıcaktır, erlik suyunu fesada verir. Cimadan sonra avrat tohumundan götürünse rahminde olan er suyunu fesada vere. Eğer şarap içmezden evvel ve sarhoş olmazdan evvel ondan istimal etseler sarhoş etmeye. Kezalik yemesi veyahut sululuğundan bir miktar içmek şarap sersemliğini giderir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Brassica oleracea var. botrytis.
Kunnebit: Türkçe çiçek lahanası derler; Türkçe lahananın ortasında beyaz hurma beyni gibi olur; Türkçe akçe kelem; Arapça ve Türkçe; ıskatun; Yunanca kulatiyun. Çiçek lahanasının tabiatı Huneyn sözü üzere birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur, bazıları itidalle soğuktur dediler. Tıkanıklığı açar. İhtiyarat sözü üzere sarhoşluk sersemliğine faydalıdır ve sair lahana gibi sarhoşluğu yani şarap keyfini meneder ve kanı yoğun kıvamlı eder. Takvimü’l-Edviye sözü üzere eğer pişmiş suyunu eklemlere dökseler müfittir. Ve Hipokrat sözü üzere bunun tabiatı sair lahana gibidir ama sairden kurutması azdır. Ama bundan dahi yaramaz kan hasıl olur, eğer buna birkaç yaprak pazı veyahut semizotu veyahut yarpuz ve zeytinyağı ve sıcak otlar ile yeseler yeğdir. Bunun yaprağını tuz ile ve suyla pişirseler ve ekşisiz yeseler mideye zarar eder. Bu dahi sair lahana gibi yoğun kıvamlıdır. Razi sözü üzere sidiği yürütür, hususan beyaz ola. Eğer çiğ ve taze yeseler sarhoşluk sersemliğini ve sarhoşluğu meneder, hususan yaprağının ve kendinin suyu ki sıcak otlar ile ola yahut turşu gibi eyledikleri ola. Ve bazı yerlerde ve Arabistan’da mıkla ederler, mesela o mıklanın zeminini bundan ederler ve bazı yerlerde sirke ve sarımsak ile salata renginde ederler, nefis taam olur. Ve bazı yerlerde yoğurt ve sarımsak ile ederler, tabiata gayet muvafıktır. Bunun zararı odur ki yan başlarında yel eder ve yürekte şişkinlik eder, illa koruk şarabı yahut limon peltesi islah eder veya tatlı şarap veya saf şarap zararını defeder.
Kunnebitiyye: Çiçek lahanasının pişirdiklerini yazmışlar. Bu nevin çok pişirmesi olur. Pirinç ile pişirirler, çorba gibi olur ve pilav gibi ederler. Minhac sözü üzere pirinç ile pişirseler hararetli olur, lakin sidiği yürütür. Yelleri çoktur ve göze karanlık getirir ve sancı eder ve sevda ve balgam getirir, illa şarap tortusu zararını az eder. Ve etle ve semiz tavuk ile ve yalınız et kıymasıyla borani şekli pişirirler. Ve yumurta ile karıştırıp börek ederler ve yumurtaya ve hamura kaplayıp balık gibi tavada pişirirler. Ve sirke ve sarımsak ile salata şekli ederler. Ve sade yağı ve sarımsaklı yoğurt ile borani dahi ederler. Ve Arabistan’da mıkla dahi ederler, muhtelif eşyalar ile pişirirler. Ve tuzlu su içinde veyahut safi sirke içinde turşu dahi ederler, sair lahana gibi turşusu kötü olmaz. Ve bunu bahçıvanlar bir yıl ve bir ayda yetiştirirler, meşhurdur. Bir tam sene safi yaprak lahanası durur ve on üçüncü ayda Allahuteala'nın emriyle ortasında bir beyaz nesne peyda olur, sonrasında yumurta kadar olur, giderek büyük olur, beş on vakiyye kadar çeker. Ve beyaz sarılmış tülbent gibi olur ve gayet gevrek olur ve sahillerde çok ve a'la olur, yaylakta olmaz, eğer olursa dahi beyaz ve nazik olmaz.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Karnabit: Çiçek lahanası derler. Tabiatı Huneyn sözü üzere birinci derecede sıcak ve ikincide kurudur, bazıları itidalle soğuktur dediler. Takvimü’l-Edviye sözü bunun pişmiş suyunu eklemlere dökseler müfittir. Hipokrat sözü bunun tabiatı sair lahana gibidir ama sairden kurutması azdır, ama bundan dahi yaramaz kan hasıl olur, sair lahana gibi yoğun kıvamlıdır. Razi sözü sidiği yürütür hususan beyaz ola.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Kunnebit: Lahanadan bir türdür ki baş bağlamaz. Başka zikrolunduğu onun sebebiyledir ki başka ismi vardır ki o isimle maruftur. Şam halkı avamı yanlarında bu isimle maruftur. Kitap sahibi aydır: Bağdat vilayetinde beyzü’l-gurab yani karga yumurtası demekle maruftur. Bitkisinde çükündür bitkisine benzerdir lakin onun yaprakları daha büyüktür ve yeşilliği üzerinde sürme dedikleri toprak ki ondan sürme ederler, onun siyahlığı gibi siyahlık vardır. Lezzetinde tatlılık ile bir miktar acılık vardır ve ortasında üstü yiv yiv olmuş baş vardır. İçinde birbirine binmiş sulu sarı çiçeği olur ki evvel zahir oldukta dane dane olur. O başa beyza yani yumurta derler. Bu makule lahananın kuvvetleri birkaç türlü kuvvetten terkip olunmuştur. Yoğun kıvamlı ve sulu rutubeti vardır. Bir miktar harareti dahi vardır. O hararet sebebi ile açar ve eritmeye yardım eder ve cimaya dahi yardım eder ama soğuk ve acı topraklığı vardır. O sebep ile ondan hasıl olan gıda yaramazdır ama başı yapraklarından ziyade yaramazdır. Ondan sakınmak evladır. Koyu ve yoğun kıvamlı kan hasıl eder. Çok yeseler göze zayıflık vere ve sevdavi hıltlar peyda eder ve sevdavi marazlar ve yaramaz düşler gösterir ve tıkanıklıklar eder. Ziyade buhar etmesiyle beyne zayıflık verip fikirleri fesada verir. Islahı budur ki evvela su ile haşlayıp o suyunu yabana atıp sonrasında semiz et veyahut badem yağı veyahut ham zeytinden olan zeytinyağı ile pişirip yiyeler. Yumurtası ki başıdır o karın içinde gurultular ve şişkinlikler peyda eder ve erlik suyunu ziyade edip cimaya yardım eder, hususan eğer haşlayıp sirke ve zeytinyağı ve balık salamurası ile yeseler ziyade ede. Bu makule lahana başlı lahanadan sevdayı ziyade eder ve sidiği yürütür. Sululuğu bilhassa sarhoşluğu meneder ve tohumu sıcaktır, erlik suyunu fesada verir. Cimadan sonra avrat tohumundan götürünse rahminde olan er suyunu fesada vere. Eğer şarap içmezden evvel ve sarhoş olmazdan evvel ondan istimal etseler sarhoş etmeye. Kezalik yemesi veyahut sululuğundan bir miktar içmek şarap sersemliğini giderir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Karnıbahar, Kunnebit, Cauliflower
Kunnebit: Çiçek lahanası derler Türkî; lahananun ortasında beyâz hurmâ beyni gibi olur Türkî; akçe kelem Türkî; ʿArabî ve Türkî; kürünb ʿArabî; kürünb-i Rûmî Fârisî; kûnûpîde Rûmî; lahana ʿarabîkâ Rûmî; kovl cümle Efrencî; kôrnâbâ Efrencî; kûrnâpâd Lâtîn; keruvn ʿİbrî; kuvâl Mâcâr, Nemse; kurâkî Süryânî; ıskâtûn Rûmî; kulâtiyûn Yûnânî. Çiçek lahanasınun tabîʿatı Huneyn kavli üzere evvelde hâr ve ikinci derecede yâbisdür, baʿzılar iʿtidâlle bâriddür dediler. Süddeyi feth eder. İhtiyârât kavli üzere humâra nâfiʿdür ve sâʾir lahana gibi sekri yaʿnî hamr keyfini menʿ eder ve kanı galîz eder. Takvîmü’l-Edviye kavli üzere eger bişmiş suyını mafâsıla dökseler müfîddür. Ve Bukrât kavli üzere bunun tabîʿatı sâʾir lahana gibidür ammâ sâʾirden tecfîfi azdur. Ammâ bundan dahı yaramaz kan hâsıl olur, eger buna birkaç yaprak pazı veyâhûd semüz ot veyâhûd yarpuz ve zeyt ve issi otlar ile yeseler yegdür. Bunun yapragını tuz ile ve suyla bişürseler ve ekşisiz yeseler miʿdeye zarar eder. Bu dahı sâʾir lahana gibi galîzdür. Râzî kavli üzere bevli idrâr eder, husûsan beyâz ola. Eger çig ve tâze yeseler humârı ve sekri menʿ eder, husûsan yapragınun ve kendünün suyı ki issi otlar ile ola yâhûd turşî gibi eyledükleri ola. Ve baʿzı yerlerde ve ʿArabistân’da mıkla ederler, meselâ ol mıklanun zemînin bundan ederler ve baʿzı yerlerde sirke ve sarmısak ile sâlûta renginde ederler, nefîs taʿâm olur. Ve baʿzı yerlerde yogurt ve sarmısak ile ederler, tabʿa gâyet muvâfıkdur. Bunun zararı oldur ki yan başlarında yel eder ve yürekde nefh eder, illâ koruk şarâbı yâhûd limôn rubbı ıslâh eder veyâ müselles veyâ şarâb-ı sırf zararın defʿ eder.
Kunnebîtiyye: Çiçek lahanasınun bişürdüklerini yazmışlar. Bu nevʿün çok bişürmesi olur. Pirinc ile bişürürler, şôrbâ gibi olur ve pilâv gibi ederler. Minhâc kavli üzere pirinc ile bişürseler harâretlü olur, lâkin bevli idrâr eder. Riyâhı çokdur ve göze zulmet getürür ve sancu eder ve sevdâ ve balgam getürür, illâ mey-puhtenc zararın az eder. Ve etle ve semüz tavuk ile ve yalınuz et kıymasıyla bôrânî şekl bişürürler. Ve yumurda ile karışdurup börek ederler ve yumurdaya ve hamîre kaplayup balık gibi tâbede bişürürler. Ve sirke ve sarmısak ile sâlûta şekl ederler. Ve sâde yagı ve sarmısaklu yogurt ile bôrânî dahı ederler. Ve ʿArabistân’da mıkla dahı ederler, eşyâ-yı muhtelife ile bişürürler. Ve tuzlu su içinde veyâhûd sâfî sirke içinde turşî dahı ederler, sâʾir lahana gibi turşîsi bed olmaz. Ve bunı bagçevânlar bir yıl ve bir ayda yetişdürürler, meşhûrdur. Bir sene kâmil sâfî yaprak lahanası turur ve on üçünci ayda bi-emri’llâhi teâlâ ortasında bir beyâz nesne peydâ olur, baʿde yumurda kadar olur, giderek büyük olur, beş on vakıyye kadar çeker. Ve beyaz sarılmış dülbend gibi olur ve gâyet gevrek olur ve sevâhilde çok ve aʿlâ olur, yaylakda olmaz, eger olursa dahı beyaz ve nâzik olmaz.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Kunnebit: Çiçek lahanası derler Türkî; lahananun ortasında beyâz hurmâ beyni gibi olur Türkî; akçe kelem Türkî; ʿArabî ve Türkî; kürünb ʿArabî; kürünb-i Rûmî Fârisî; kûnûpîde Rûmî; lahana ʿarabîkâ Rûmî; kovl cümle Efrencî; kôrnâbâ Efrencî; kûrnâpâd Lâtîn; keruvn ʿİbrî; kuvâl Mâcâr, Nemse; kurâkî Süryânî; ıskâtûn Rûmî; kulâtiyûn Yûnânî. Çiçek lahanasınun tabîʿatı Huneyn kavli üzere evvelde hâr ve ikinci derecede yâbisdür, baʿzılar iʿtidâlle bâriddür dediler. Süddeyi feth eder. İhtiyârât kavli üzere humâra nâfiʿdür ve sâʾir lahana gibi sekri yaʿnî hamr keyfini menʿ eder ve kanı galîz eder. Takvîmü’l-Edviye kavli üzere eger bişmiş suyını mafâsıla dökseler müfîddür. Ve Bukrât kavli üzere bunun tabîʿatı sâʾir lahana gibidür ammâ sâʾirden tecfîfi azdur. Ammâ bundan dahı yaramaz kan hâsıl olur, eger buna birkaç yaprak pazı veyâhûd semüz ot veyâhûd yarpuz ve zeyt ve issi otlar ile yeseler yegdür. Bunun yapragını tuz ile ve suyla bişürseler ve ekşisiz yeseler miʿdeye zarar eder. Bu dahı sâʾir lahana gibi galîzdür. Râzî kavli üzere bevli idrâr eder, husûsan beyâz ola. Eger çig ve tâze yeseler humârı ve sekri menʿ eder, husûsan yapragınun ve kendünün suyı ki issi otlar ile ola yâhûd turşî gibi eyledükleri ola. Ve baʿzı yerlerde ve ʿArabistân’da mıkla ederler, meselâ ol mıklanun zemînin bundan ederler ve baʿzı yerlerde sirke ve sarmısak ile sâlûta renginde ederler, nefîs taʿâm olur. Ve baʿzı yerlerde yogurt ve sarmısak ile ederler, tabʿa gâyet muvâfıkdur. Bunun zararı oldur ki yan başlarında yel eder ve yürekde nefh eder, illâ koruk şarâbı yâhûd limôn rubbı ıslâh eder veyâ müselles veyâ şarâb-ı sırf zararın defʿ eder.
Kunnebîtiyye: Çiçek lahanasınun bişürdüklerini yazmışlar. Bu nevʿün çok bişürmesi olur. Pirinc ile bişürürler, şôrbâ gibi olur ve pilâv gibi ederler. Minhâc kavli üzere pirinc ile bişürseler harâretlü olur, lâkin bevli idrâr eder. Riyâhı çokdur ve göze zulmet getürür ve sancu eder ve sevdâ ve balgam getürür, illâ mey-puhtenc zararın az eder. Ve etle ve semüz tavuk ile ve yalınuz et kıymasıyla bôrânî şekl bişürürler. Ve yumurda ile karışdurup börek ederler ve yumurdaya ve hamîre kaplayup balık gibi tâbede bişürürler. Ve sirke ve sarmısak ile sâlûta şekl ederler. Ve sâde yagı ve sarmısaklu yogurt ile bôrânî dahı ederler. Ve ʿArabistân’da mıkla dahı ederler, eşyâ-yı muhtelife ile bişürürler. Ve tuzlu su içinde veyâhûd sâfî sirke içinde turşî dahı ederler, sâʾir lahana gibi turşîsi bed olmaz. Ve bunı bagçevânlar bir yıl ve bir ayda yetişdürürler, meşhûrdur. Bir sene kâmil sâfî yaprak lahanası turur ve on üçünci ayda bi-emri’llâhi teâlâ ortasında bir beyâz nesne peydâ olur, baʿde yumurda kadar olur, giderek büyük olur, beş on vakıyye kadar çeker. Ve beyaz sarılmış dülbend gibi olur ve gâyet gevrek olur ve sevâhilde çok ve aʿlâ olur, yaylakda olmaz, eger olursa dahı beyaz ve nâzik olmaz.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.