Madenler, Mineraller, Taş ve Topraklar
Asfaltit (Bitumen)
Serbest metin
Bitüm / Asfaltit (Bitumen)
(Hacerü'l-Kîr)
Katran, zift veya doğal kömür/asfaltit formudur. Kaynadığında zift gibi olması ve tarımda kullanılması ile bilinir.
Hacerüʼl-kîr: Avlonya(Ôlônye) zifti derler siyah taştır ve mağrip tarafında dahi bulunur. Bunu mekanında kendi kendinden yanar ateş gibi yanıp ve ateşten kaynar gibi kaynar demişler. Ve bundan bir miktarını kaynarken alınıp, mesela bir cüz miktarını zifte veya katrana bıraksalar geri sönmeyip onları dahi kaynatır. Ve su başlarına dökseler sularını sıcak eder. Ama zaman geçtikten sonra vilayet vilayet götürürler, taş gibi olur. Ve bezir yağı veyahut zeytinyağı(zeyt) ile kaynatırlar, zift ve katran gibi olup zift ve katran yerine kullanırlar. Ve bağ biti bağı harap etmesin diye bağ asmalarına(umcalarına) bulaştırırlar.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
10. Süt Taşı / Galaktit (Kalsit + Kil)
(Hacer-i Lebenî)
Suyla sürtüldüğünde içerdiği kireç/kalsit ve kil (montmorillonit) sebebiyle süt gibi beyaz bir süspansiyon veren çok bilinen bir antik mineral karışımıdır.
Hacer-i lebenî: Bazısı şeffaf olur ve o Ermeni vilayetinde hasıl olur. Ve büyük parçalar(kıtalar) ondan çıkar. Ve eğer bir şey sürseler ondan süt gibi beyaz bir şey hasıl olur. O, soğuktur ikincide ve kurudur evvelkide. Kaçan ki içseler iç organları(haşâyı) ezer ve mide yaralarına(kurûhuna) faydalıdır. Ve eğer onunla sürme çekseler(iktihâl eyleseler) nezleyi meneder ve göz kapağı kalınlaşmasını(sülâkı) zail eder. Ve o taş, hayızı keser ve sarılık(yarakân) ile hafakan tevellüt eder. Bal onun düzelticisidir(muslihidir). Ve şerbeti: Yarım dirhem.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hacerüʼl-lebenî: Süt taşıdır ki ezseler sütü çıkar Türkçede; kîfâ celbâbiyâ Süryanicede; petrô de cecû envai Frenkçede. Süt taşı dedikleri taşı ezseler sütü çıkar ve tadı lezizdir. Rengi kül rengi(remâdî) şeklindedir. Bu taşı suyla ezip süt gibi hasıl olan usaresini kalay hokkaya koyalar, murat oldukta kullanalar. Tabiatı hararette ve soğuklukta mutedildir. Ve kuvveti kan taşı(şâdenc) kuvveti gibidir. Ama Minhac sahibi kan taşından(şâdençten) zayıftır demiş. Eğer göze çekse gözden akan fazlalıkları(fuzulî) meneder ve göz yaşlarına ve yaralarına dahi gayet faydalıdır. Ve sıcak şişlerin evvelki zuhurunda bundan sürülse(tılâ olunsa) gayet faydalıdır. Ve kan tükürenlere dahi gözün kapaklarının ayrılığına ziyade münasiptir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Hacer-i lebenî: Süt taşı demektir. Zira bu taşı su ile bir nesne üzerine ovsalar süt gibi beyaz ve koyu nesnesi çıkar. Bu taşın rengi siyaha meyilli kül rengindedir. Lezzeti tatlıdır. Tabiatı soğuk ve kurudur. Eğer sürme gibi göze çekseler göze kan ve sair yaramaz hıltlar dökülmesini menedip fayda eyleye ve çıbanlarını gidere. Evla budur ki kullanılması murat olundukta bu taşı su ile ezip suyunu kalay hokka içinde hıfzedeler. Zira usaresinin yapışması vardır.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]
11.
(Hacerü'l-Kîr)
Katran, zift veya doğal kömür/asfaltit formudur. Kaynadığında zift gibi olması ve tarımda kullanılması ile bilinir.
Hacerüʼl-kîr: Avlonya(Ôlônye) zifti derler siyah taştır ve mağrip tarafında dahi bulunur. Bunu mekanında kendi kendinden yanar ateş gibi yanıp ve ateşten kaynar gibi kaynar demişler. Ve bundan bir miktarını kaynarken alınıp, mesela bir cüz miktarını zifte veya katrana bıraksalar geri sönmeyip onları dahi kaynatır. Ve su başlarına dökseler sularını sıcak eder. Ama zaman geçtikten sonra vilayet vilayet götürürler, taş gibi olur. Ve bezir yağı veyahut zeytinyağı(zeyt) ile kaynatırlar, zift ve katran gibi olup zift ve katran yerine kullanırlar. Ve bağ biti bağı harap etmesin diye bağ asmalarına(umcalarına) bulaştırırlar.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
10. Süt Taşı / Galaktit (Kalsit + Kil)
(Hacer-i Lebenî)
Suyla sürtüldüğünde içerdiği kireç/kalsit ve kil (montmorillonit) sebebiyle süt gibi beyaz bir süspansiyon veren çok bilinen bir antik mineral karışımıdır.
Hacer-i lebenî: Bazısı şeffaf olur ve o Ermeni vilayetinde hasıl olur. Ve büyük parçalar(kıtalar) ondan çıkar. Ve eğer bir şey sürseler ondan süt gibi beyaz bir şey hasıl olur. O, soğuktur ikincide ve kurudur evvelkide. Kaçan ki içseler iç organları(haşâyı) ezer ve mide yaralarına(kurûhuna) faydalıdır. Ve eğer onunla sürme çekseler(iktihâl eyleseler) nezleyi meneder ve göz kapağı kalınlaşmasını(sülâkı) zail eder. Ve o taş, hayızı keser ve sarılık(yarakân) ile hafakan tevellüt eder. Bal onun düzelticisidir(muslihidir). Ve şerbeti: Yarım dirhem.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Hacerüʼl-lebenî: Süt taşıdır ki ezseler sütü çıkar Türkçede; kîfâ celbâbiyâ Süryanicede; petrô de cecû envai Frenkçede. Süt taşı dedikleri taşı ezseler sütü çıkar ve tadı lezizdir. Rengi kül rengi(remâdî) şeklindedir. Bu taşı suyla ezip süt gibi hasıl olan usaresini kalay hokkaya koyalar, murat oldukta kullanalar. Tabiatı hararette ve soğuklukta mutedildir. Ve kuvveti kan taşı(şâdenc) kuvveti gibidir. Ama Minhac sahibi kan taşından(şâdençten) zayıftır demiş. Eğer göze çekse gözden akan fazlalıkları(fuzulî) meneder ve göz yaşlarına ve yaralarına dahi gayet faydalıdır. Ve sıcak şişlerin evvelki zuhurunda bundan sürülse(tılâ olunsa) gayet faydalıdır. Ve kan tükürenlere dahi gözün kapaklarının ayrılığına ziyade münasiptir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Hacer-i lebenî: Süt taşı demektir. Zira bu taşı su ile bir nesne üzerine ovsalar süt gibi beyaz ve koyu nesnesi çıkar. Bu taşın rengi siyaha meyilli kül rengindedir. Lezzeti tatlıdır. Tabiatı soğuk ve kurudur. Eğer sürme gibi göze çekseler göze kan ve sair yaramaz hıltlar dökülmesini menedip fayda eyleye ve çıbanlarını gidere. Evla budur ki kullanılması murat olundukta bu taşı su ile ezip suyunu kalay hokka içinde hıfzedeler. Zira usaresinin yapışması vardır.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]
11.
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Bitüm / Asfaltit (Bitumen)
(Hacerü'l-Kîr)
Katran, zift veya doğal kömür/asfaltit formudur. Kaynadığında zift gibi olması ve tarımda kullanılması net kimliğini gösterir.
Hacerüʼl-kîr: Ôlônye zifti derler siyâh taşdur ve magrib tarafında dahı bulınur. Bunı mekânında kendü kendüden yanar âteş gibi yanup ve âteşden kaynar gibi kaynar demişler. Ve bundan bir mikdârın kaynarken alınup, meselâ bir cüz' mikdârın zifte veyâ katrâna bıraksalar gerü söyünmeyüp anları dahı kaynadur. Ve su başlarına dökseler sularını issi eder. Ammâ zamân geçdükden soñra vilâyet vilâyet götürürler, taş gibi olur. Ve bezir veyâhût zeyt ile kaynadurlar, zift ve katrân gibi olup zift ve katrân yerine kullanurlar. Ve bag biti bagı harâb etmesin deyü bag umcalarına bulaşdururlar.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
(Hacerü'l-Kîr)
Katran, zift veya doğal kömür/asfaltit formudur. Kaynadığında zift gibi olması ve tarımda kullanılması net kimliğini gösterir.
Hacerüʼl-kîr: Ôlônye zifti derler siyâh taşdur ve magrib tarafında dahı bulınur. Bunı mekânında kendü kendüden yanar âteş gibi yanup ve âteşden kaynar gibi kaynar demişler. Ve bundan bir mikdârın kaynarken alınup, meselâ bir cüz' mikdârın zifte veyâ katrâna bıraksalar gerü söyünmeyüp anları dahı kaynadur. Ve su başlarına dökseler sularını issi eder. Ammâ zamân geçdükden soñra vilâyet vilâyet götürürler, taş gibi olur. Ve bezir veyâhût zeyt ile kaynadurlar, zift ve katrân gibi olup zift ve katrân yerine kullanurlar. Ve bag biti bagı harâb etmesin deyü bag umcalarına bulaşdururlar.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.