Azad dıraht, Melia azedarach (Tesbih Ağacı / Chinaberry)

Tespih Ağacı (Âzâd-Dıraht):
Türkçe büyük tespih ağacı derler. Yemişi iğdeye benzer bir büyük ağaçtır. Çok budaklı alıç ağacına benzer. Renkte ve yemişte dahi aynen alıca benzer. Evet zinhar yemişinden yemesinler, zehirdir helak eder ama yaprakları ve budakları ucunu dövseler suyunu sıksalar bala katıp içseler öldürücü zehri defeyleye. Ve siyatiğe (ırku’n-nisaya) ve hayalar gevşeklik/güçsüzlüğüne fayda ede. Ve sidiği yürüte. Hayız kanını yürüte. Ve kavukta olan dökülmüş kanı arıtıp çıkara. Ve çiçeğini koklasalar beyinde olan tıkanıklıkları aça. Ve kabuğunu kara halile ile ve şahtere ile pişirseler suyunu içseler balgami ısıtmaları ve kara sevdayı gidere. Ve yaprağını ve yemişini mürdeseng ile ve gül yağıyla karıştırsalar, şol baş ki sulu çıbanlardan ola kıl bitmeye, birkaç gün sürtseler üç günde bir hamama girseler çıktığı vakit yine sürtseler gayet fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Tespih Ağacı (Azâd-dıraht):
Azad-dırahttan murat bir ağaçtır ki kızıllığa çalar olur.
[Şerh-i Mücez Fi't-Tıb]

Tespih Ağacı (Azâd-dıraht):
Farsça kelimedir. Mahiyeti: Büyük ağaçların nevindendir. Tabiatı: Çiçeği üçüncü derecede sıcak ve birinci derecenin ahirinde kurudur. Fiilleri ve Hassaları: Azad-dırahtın çiçeği tıkanıklıkları açar. Zineti: O ağacın yaprağının suyu biti öldürür ve tüyü uzatır hususan o ağacın kökü şarap ile kullanılsa bu fiili ziyade işler. Baş Organları: O ağacın çiçeği beyinde olan tıkanıklıkları cidden açar. Nefes ve Göğüs Organları: O ağacın yemişinin göğse cidden zararı olur, öldürücüdür. Gıda Organları: Yemişi mideye kötü olur ve mide sıkıntısı meydana getirir. Sıtmalara Faydası: Azad-dırahtın kabuğu şahtere ile ve halile ile pişirilip süzülse ve safi edilip içilse denildi ki balgami sıtmaya faydası olur. Zehirlere Faydası: O ağacın etrafının yani uçlarında olup sertleşmemiş filizlerinin özsuyu bal ile kullanılsa bütün zehirlere dayanıklı olur. Ve yemişini kullanmak bazı kere öldürür. Bedelleri: Tüyü uzun etmekte azad-dırahtın bedeli kendir (şehdanec) yaprağı ve mersin yaprağı ve sidr yaprağı olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Tespih Ağacı (Âzâd-dıraht):
Büyük tespih ağacı derler. Takvim sahibinin sözü üzere ikinci derecede sıcak ve evvelde kurudur. İhtiyarat'ın sözü üzere üçüncüde sıcak ve ikincide dahi demişler. Ve evvel derece ahirinde kurudur. İbni Baytar’ın sözü budur ki bu ağacın yemişi iğde yemişine benzer. Bir büyük ağaçtır, çok budaklı olur. Yaban eriği ki alıç dedikleri erik nevidir, yemişi dahi ona benzer. Yemişinden yemesinler, zehirlidir. Eğer yaprakları ve budakları ucunu dövüp ve özsuyunu bal ile öldürücü zehir makulesi defetmek için içireler. İçilecek miktarı çiçeği bir dirhem, yemişi dahi muvafıktır ve münasiptir demişler. Ve siyatik için ve hayalar gevşeklik/güçsüzlüğü için içirirler. Ondan gayrı sidiği ve hayzı ve kavukta donmuş olan kanı çıkara, arıta. Çiçeğini koklasalar beyinde olan tıkanıklıkları aça. Ve kabuğunu kara halile ve şahtere ile pişirip suyunu içirseler balgami sıtmaları ve kara sevdayı giderir. Ve yaprağını ve yemişini mürdeseng ile ve gül yağıyla karıştırsalar şol baştaki sulu çıbanlar olur ve kıl bitirmez, o makulelere hamamdan sonra birkaç defa vuralar, fayda ede. İhtiyarat'ın sözü bunun özsuyunu bal ile içseler kulunca faydalıdır ve tıkanıklığı açar. Yemişini dahi yeseler balgami öksürüğe dahi faydalıdır. Ve bunun yaprakları ile kılları yıkasalar tez bitire. Ve kıl uzatmada bunun bedeli kendir yaprağıdır.
[Süleyman Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Tespih Ağacı (Azâdıraht):
Farsçadır. Mısır'da zizilhat derler ve Şam'da hurud derler. Bir ağaçtır ki söğüde benzer. Yaprakları yumuşak ve siyaha çalar olur. Ve tadı acıdır yemişi de zararlı gibidir. Baharın ahirinde dererler. Sıcaktır üçüncüde ve kurudur ikincide ya evvelde. Tıkanıklıkları açar fazla maddeleri defeder. Onun şırası ve pişmişi içmek ile zehirleri men eder ve yine gönüller bulanmayı sürmekle men eder. Ve yine mesanede olan ufak taşları ezer ve lenf bezi şişlikleri (hanâzîr) marazını eritir. Ve yine buruna çekmekle baş ağrısını keser. Ve onun yemişi öldürücüdür. İlacı kusmaktır ya süt ve elma ve nardır. Ve diğer cüzlerini yaksalar külünü veya şırasını başa sürseler başta olan yaraları sağaltır ve saçı uzatır eğer birkaç kere mürdaseng ile ve gül yağı ile kosalar ve her üç günde yıkasalar. Şerbeti: Yarım vakıyye, bedeli: Kendir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Tespih Ağacı (Âzâd-dıraht):
Azatlı ağaç demektir. Yabanlarda biter büyük ağaçlardandır. Derelerde ve düz yerlerde ve dağlarda biter. Renkte ve surette alıç dedikleri yemişe benzer seyrek salkımlarda yemişi vardır, çekirdeği dahi onun gibidir. Bir sınıfı dahi büyük olur fındık kadar iri yemişi olur. Bu sınıf insanı derhal öldürür. İçeriden deva için kullanılmaz zira harareti ziyadedir, dördüncü derece evvellerine varır ama evvel zikrolunanın harareti üçüncü derecededir, o dahi helak edicidir. İçmesinden tasa ve gönül dönmesi ve kusmak ve nabızda küçülmek ve baş dönmesi arız olur. İlacı beladur ve ferbiyun ve zakkum (dıfla) yani ağu ağacından içen kimselere olan ilaç gibidir, mahallinde görüle. Ama soğuk olan zehirlerden ve siyatik ki uyluk başından tırnağa ulaşır bir damardır, onun ağrısına fayda eder ve hayalar gevşeklik/güçsüzlüğüne fayda eder ve sidiği ve hayzı söktürür ve kavuk içinde donmuş olan kanı eritir. Çiçeğinin harareti yemişi hararetinden azdır. Koca ve mizaçları soğuk olanlar bir dirhemden üç dirheme dek içseler onlara fayda eder. Ve eğer koklasalar beyinde olan tıkanıklıkları açar. Eğer ağacının kabuğundan beş dirhem olup on dirhem kara halile veyahut şahtere ile pişirseler balgamdan ve sevdadan olan sıtmaya fayda ede. Ve bu ağaçtan her ne ki kullanılırsa yaz evvellerinde ve güz günlerinde olmak gerektir ancak ve eğer yemişini ve yaprağını dövüp başta olan irinli çıbanlara vursalar pak edip gidere. Ve eğer yemişini ve yaprağını dövüp sıkıp suyuna bir miktar mürdeseng katıp muhkem ezip ve gül yağı katıp kel olan başa sürüp sıvasalar ve her gün üzerine sıvayı yenileyip her üç günde bir hamama girip hamamda sıvası gittikte hamamdan çıkıp tekrar sıvayıp hafif bir nesne ile saralar başta kılları bitire ve başta olan kelleri ve çıbanları gidere. Ve eğer budakları uçlarını dövüp suyunu sıkıp saçları boyasalar kuvvetli edip uzun ve güzel eyleye keza yaprağını dövüp saçlara sürüp sıvasalar böyle fayda ede. Bu babda bedeli kendir ağacının yaprağıdır.
[Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]