Tarhun (Artemisia dracunculus)
Tarhun: Tarhun otudur Türkçe; terhun Farsça. Akırkarha dedikleri kök dağ tarhununun köküdür derler. İyisi bostani olmaktır. Tabiatı Yuhanna'nın sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İbni Maseveyh'in sözü üzere üçüncü derece ortasında sıcak ve kurudur ve bazıları soğukluğu dahi vardır dediler, rutubetleri kurutur. Ve yaramaz nesneler yiyip veya şarap içenlerin ağızları kokusuna muvafıktır ve iştah getirir ve ağız kokusunu hoş eder ve ağızda çiğneyip ağızda tutsalar ağız ağrılarına faydalıdır. Eğer rezenesi suyuna karıştırıp günlük şarabı, kadi şarabı ve keder derler Hint şarabıdır, içirseler hava fesadını meneder. Mesela taun ve kızamık ve çiçek(cüderi) ve kabarcık makuleleri gibileri def eder, ama tarhunun cimaya zararı vardır ve kanı söndürür. Eğer çiğneseler dili ve çeneyi uyuşturur, illa yumurta sarısı ki rafadan olmuş ola, ıslah eder. Bazıları cima şehvetini kestiğini bostan kerevizi ıslah eder derler. Tarhun tohumu(Bezrüʼt-tarhûn): Tarhun tohumudur. Bunun tohumu asıl tohum değildir. Turp ve şalgam içine keten veyahut kenevir tohumunu koyup döverler. O yıl bir şekil olur ve bir şekil tohumu olur ve ondan o tohumu bir yıl dahi ekerler, tarhun olup o takdirce tarhun tohumu derler. İyisi tatlı suda suvarılmış ola. Tabiatı soğuk ve yaştır. Akciğer yaralarına faydalıdır. Şerbet miktarı iki dirhemdir. Ama mesaneye ziyan eder, illa kereviz tohumu ve Ermeni kili ıslah eder.
.....
Huran ve Huferan: Tarhundur. Bu iki isim dahi tarhun demek olur. Tarhun: Tarhun otudur Türkçe; terhun Farsça; tarhuni Süryanice; ursitun Rumca; miyursina Yunanca; terhuni Şirazi. Akırkarha dedikleri kök dağ tarhununun köküdür derler. İyisi bostani olmaktır. Tabiatı Yuhanna'nın sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İbni Maseveyh'in sözü üzere üçüncü derece ortasında sıcak ve kurudur ve bazıları soğukluğu dahi vardır dediler, rutubetleri kurutur. Ve yaramaz nesneler yiyip veya şarap içenlerin ağızları kokusuna muvafıktır ve iştah getirir ve ağız kokusunu hoş eder ve ağızda çiğneyip ağızda tutsalar ağız ağrılarına faydalıdır. Eğer rezenesi suyuna karıştırıp günlük şarabı, kadi şarabı ve keder derler Hint şarabıdır, içirseler hava fesadını meneder. Mesela taun ve kızamık ve çiçek(cüderi) ve kabarcık makuleleri gibileri def eder, ama tarhunun cimaya zararı vardır ve kanı söndürür. Eğer çiğneseler dili ve çeneyi uyuşturur, illa yumurta sarısı ki rafadan olmuş ola, ıslah eder. Bazıları cima şehvetini kestiğini bostan kerevizi ıslah eder derler. Kelikan: Tarhun otudur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

“Tarhun” maruf bitkidir ki Türkçede tahrif edip “tarkun” derler. İbn Kütbi der ki tarhun maruf bakladır. Mesihi der ki akırkarhanın baklasına derler. Mesihi'nin bu zannı galat olur. Ve tarhunun tohumu olmaz diyenlerin kelamı dahi yalandır(kizbdir), pes bu iki bitkinin dahi tohumu vardır, ziraat olunur ve filizleri dahi dikilir, kamış miktarı büyür. İnteha. Kanun yazarının sözü: Mahiyeti: Tarhunun mahiyeti maruftur. Tabipler dediler ki akırkarha dağ tarhununun aslı ve köküdür. Tabiatı: Zahir budur ki tarhunun tabiatı ikinci dereceye varıncaya kadar sıcak ve kurudur lakin uyuşturucu kuvveti vardır. Ve mutemet olmayan kimse der ki soğuk ve kurudur. Hassaları: Rutubetleri kurutur, emicidir(naşiftir) ve onda bir nevi soğutma vardır ve ağız içi yaralarına(kula'a) faydalıdır eğer tarhun çiğnenip ağızda tutulur ise. Nefes Azaları: Boğaz ağrısı ihdas eder. Gıda Azaları: Hazmı zorludur. Dışarı Atım Azaları: Cima şehvetini keser.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Tarhun: Kurudur sıcaktır bu tarhunun tabiatı, onun sıcağı kavi eyler mizacı. Velakin susuzluk olur ziyade, kereviz ile olur onun ilacı. Tarhun: Ekseriya salata ile beraber yenilir ve dahi ondan turşu yapılır, taama iştah getirir, yeli dağıtır. ABDURRAHMAN: Kitabü'n-Nebat.
[Nazmu't Tabayi]

Tarhun sıcak ve kurudur mideyi kavi eyler susatır cimayı zayıf eyler geç hazmolur.
[Mebahis-i Emraz]

Ve eğer tarhun çiğneseler dahi -ağızdaki- rayihayı def ede ve mideye gönül bulantısı verip(kallak verip) ve balgamı hallede, tarhunun suyunu çıkarıp veba olduğu eyyamlarda içseler def ola.
[Hükemayı Tertibi Mualice]


Tarhun: Meşhurdur. Eğer yeseler iştah getirir. Ve ağız kokusunu iyi eyler. Evet midede çok yatar. Geç hazmolur. Eğer çiğneseler ağızda tutsalar ağız ağrısına fayda ede. Ve kanın süratini gidere. Evet cima arzusunu keser. Çene ve dili uyuşturur. Eğer rezene suyuna salıp karıştırsalar günlük şarabıyla katıp içseler hava fesadından olan zahmetleri gidere. Eğer tarhun suyunu veba olduğu gün içseler vebayı men ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Tarhun: O, otlardandır ki su ve süt ve tuzda bastırırlar. Ve ağacı akırkarhadır. Ve o kimse ki demiş gayrısıdır. Sözü merduttur. Sıcak ve kurudur ikincide ve bostani olmayanı üçüncüde. Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri dağıtır(tahlil eder) ve tıkanıklıkları açar ve taun ve veba havasını ıslah eder ve tat alma duyusunu(zayikayı) ifsat eder ve göğsü sertleştirir(haşın eder). Bal onun ıslah edicisidir. Ve hazım kuvvetini yavaşlatır. Kereviz onun ıslah edicisidir. Ve rezene kuvvetini ziyade eder.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Turuncu yarıp içine keten tohumu doldurup yere gömüp tarhun hasıl olur, ikisine de benzerdir ne zaman birisinin birine galebesi olursa benzerliğe tutunur. Tarhun meşhur otun adıdır tabiatı Yuhanna'nın sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur rutubetleri kurutur ve yaramaz nesne yiyip veya şarap içenlerin ağızları kokusuna muvafıktır ve iştah getirir ve ağız kokusunu hoş eder ve ağızda çiğneyip ağızda tutsalar ağız ağrılarına faydalıdır.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]


Tarhunu çiğneseler biraz ağızda tutsalar diş etini muhkem eder ve iştah getirir kanını keser. Menfaatleri: Her kim bir kişi akrep soksa veya çıyan soksa tarhun vursalar ağrısını gidere.
[Kitab-ı Tıbb]

Keten tohumu ile limondan tarhun olur ne zaman keten tohumunu limona yahut turunca dökse ve yere gömseler hemen iki tohumdan bir ot zuhur eder ki ikisine dahi benzer gahi birbirine benzer hangisi galip ise ona ziyade benzer.
[Gayetul Münteha]