Yemen Baklası / İştir / Sirken (Amaranthus blitum / Bir İhtimal: Chenopodium album)

Yemen baklası (Amaranthus blitum / Yabani ıspanak, sirken): Kanun'da geçen "Arap baklası(baklatü'l-Arabiyye)" da denir. Meşhurdur... Tabiatı ikinci derecede soğuk ve nemlidir. Sıcak şişlere lapa(zımad) olunsa faydalıdır. Suyu gül yağıyla karıştırılıp güneş hararetinden arız olan baş ağrısına sürülse gayetle faydalıdır.
[Lehçetü'l-Lügat]

Öksürükte: Eğer labada yaprağının tohumundan birkaç tane yutsalar faydalıdır.
[Hükemâ-yı Tertîb-i Muâlece]

Yani o bakladır ki ona Arap baklası(bakla-i Arabiyye) dahi derler, Türkçede iştir ve sirken derler diye işaret olunmuştur.
Mahiyeti: Dioskorides der ki Yemen baklasında deva özelliği yoktur, kataf yani Fars sermakı gibi suludur(maiyyedir) ve tadı yoktur ve sululukta sair sebzelerden çoktur ve tertibi maruldan ve kabaktan ziyadedir ve gıdası azdır ve nüfuzu seri değildir, tuzluluğu(burakiyyeti) olmamak hasebiyle.
Tabiatı: Galenos dedi ki ikinci derecede soğuk ve nemlidir.
Şişler: Yemen baklası ile sıcak şişlere lapa(dımad) olunur.
Çıbanlar ve Yaralar: Yemen baklası kökü ile ballı yaralara(kuruh-ı şehdiyyeye) lapa(dımad) olunur. Ballı yaralar başta olan bir çeşit yaradır ki ondan beyaza meyilli sarı ve yoğun(galiz) şiddetli akıntı eder.
Baş Uzuvları: Bu baklanın suyu gül yağı ile karıştırılsa güneş yanığından hasıl olan baş ağrısına faydalı olur.
Nefes ve Göğüs Uzuvları: Öksürüğe faydalı olup sakin eder ve hususan Yemen baklasının pişmişi badem yağı ile ve tatlı nar suyu ile kullanıla ve kezalik hararetli susuzluğu dahi defeder.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Yemen Baklası(Baklatüʼl-Yemâniyye): Sergin otu derler. İhtilaf vardır. Bazıları pazı demişler, ama tasviri böyle değildir. Bu ot iki çeşit olur. Bir çeşidinin budakları hep kızıl olur, Farsçada sürh-merd derler. Ve bir çeşidinin budağı ve yaprağı yeşil olur. Minhac, İhtiyarat ve İbni Baytar'ın sözü bu ot ıspanak gibi sulu olur ve rutubeti kabaktan ve maruldan ziyadedir ve sair otlardan dahi artıktır, ama gıdası azdır. Tabiatı ikinci derecede soğuk ve nemlidir. Ve öksürüğe faydalıdır, susuzluğu giderir. Pişmişi badem yağıyla hararetli şişlere yakı olunsa fayda verir. Suyu güneşten olan baş ağrısı için gül yağıyla faydalıdır. Ve pişirip badem yağı ve tatlı nar suyu katıp yeseler susuzluğu giderir. Faydası ziyadedir, hıltları ala eder, safra ve hararetten olan susuzluğu giderir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Yemen Baklası(Bakla-i Yemâniyye): Meşhurdur. Eğer kökünü yakı eyleseler sıcak şişlere vursalar fayda ede. Eğer sıksalar suyunu gülyağına karıştırıp sıcaktan olan baş ağrısına sürseler gidere. Eğer yeseler iyi hıltlar eyleye. Sıcak mizaçlı kişilere faydalıdır. Ve öksürüğü sakin ede. Safradan ve hararetten olan susuzluğu kese. Eğer pişirseler badem yağıyla ve tatlı nar suyunu katsalar içseler fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Yemen Baklası(Baklatü'l-yemâniyye): Fesleğenin(habakın) bir çeşididir. Soğuk ve nemlidir ikincide. Baş ağrısına gayetle faydalıdır ve dahi göz ağrısına faydalıdır üstüne koymakla. Ve sivilceyi ve yaraları zail eder ve iç yaralarına(kuruh-ı batıniyyeye) ıslah edicidir ve sürekli sıtmayı keser ve kan galeyanını sakin eder. Horasanlılar samaz derler.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Yemen Baklası(Bakla-i Yemâniyye): Bu tereye Arap baklası dahi derler. Yerbuz ve cerbuz dahi derler. Mağrip canibinde Endülüs vilayetinde milıtış derler. Sululuğu ziyade teredir, hindibanın küçüğüne benzer. Tabiatı ikinci derecede soğuk ve nemlidir, deva özelliği azdır, karnı yumuşatır. Maruldan ve kabaktan ziyade bedeni nemli eder. Gıda vermesi dahi azdır, tadı yoktur, mideden geç iner. Zira tuzluluğu(burakiyyeti) yani gıcıklaması yoktur. Eğer kökü ile tatlı uyuzlara ve sıcak şişlere yakı etseler fayda eyleye. Eğer suyunu sıkıp gül yağı ile güneşe dokunmaktan olan baş ağrısına sürseler fayda eyleye. Eğer yeseler garip hararetten olan ziyade yangını söndüre ve iyi hılt eyleye ve hararetten ve safradan olan öksürüğü ve susuzluğu sakin eder. Garip hararet diye sıcak nesneler kullanmaktan veyahut sıcak havadan bedende hasıl olan hararete derler, hususan eğer kaynatıp badem yağıyla pişirip üzerine tatlı nar suyu ve taze kişniş, eğer taze olmazsa kurusunun suyundan veyahut bir miktar kurusundan koyup kullansalar faydası ziyade ola. Eğer suyunu sıkıp uyuza ve giciğe sürseler iyi edip pak eyleye. Eğer mizacı soğuk olan kimse çok yese zarar ede ve cimadan alıkoya. Bu makule kimseler sıcak ecza ile olan macunlar(cevarişler) ile yerlerse ıslah olunup zararı defola.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]