🪨 Hacer-i Gâgâtîs (Cehennem Deresi Taşı)
Mahiyeti Hakkında: Hafif taştır(Hacer-i hafîftir) ve onda zift kokusu(râyiha-i kafr) vardır. Eklemler Aletleri Hakkında: Guta(Nıkrise) faydalıdır. Baş Organları Hakkında: Saralıya(Masrû'a) yağlansa faydası olur. Boşaltım Organları Hakkında: Rahim boğulmasına(İhtinâk-ı rahime) faydalıdır. Zehirler Hakkında: Onun dumanı(duhânı) haşaratı(hevâmmı) kovar.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Hacerü'l-cagizus: Hacer-i gagatis dahi derler. Cehennem deresi taşıdır derler. Ama ihtilaflıdır. Ve bazıları Tur-ı Musa aleyhisselam taşıdır derler. Tur‘a yakın yerde olur ve bazı hacılar o taşı odun ile beraber yakıp ondan yemek ve kahve pişirirler. Odun yerine yanar derler. İhtiyarat sahibi hacer-i gagatis derler, bu taş Şam vilayetine yakın bir vadide bulunur ve o vadiye kadimden Gaga derler imiş ve cehennem vadisi dahi denilir imiş der. Ama İbni Baytar Endülüs’te Kosta nahiyesinde ve Şeliser dağında dahi bulunur derler ve Lukya dedikleri şehrin ırmaklarında dahi bulunur, o ırmağa Gaga derler diye tasrih etmiştir. Geldik maksat olan faydaları haline ki bu taşı ateşe koysalar hayvan boynuzu gibi ve baş ütülür gibi kokar ve zift gibi dahi kokar. Katmer katmer olur bir taştır. Kuvveti gayet kurulukludur. İbni Baytar ve Müfrede sahibi kavli budur ki eğer bunu tütsü eyleseler saralı olan kişiyi sara tutar der. Ama Minhac sahibi bunun tütsüsü sarayı zail eder ve rahim boğulmasına dahi faydalıdır ve haşarat bundan kaçar der. Ve bazı devalar ile guta(nıkrîse) yakı eyleseler fayda verir der. Ve yaramaz yaralara ve büyük yaralara ekseler onu bitirir, halas eder. ... Seknec: Hacer-i tagitustur, gagatis dahi derler. Ha babında hacer-i tagitus diye zikrolunmuştur. Gagati: Cehennem deresi taşı derler, hacer-i tagitus dahi derler. Hacerü’l-gagati diye ha babında zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Hacer-i gagatis: Türkçe Cehennem deresi taşı derler. Eğer ateş üzerine koysalar göyünmüş boynuz kokusu gibi kokar. Eğer uçuk tutana tütsü eyleseler uçuğu tutmaya ve rahim ağrısından olan baygınlığı(gışşı) gidere. Ve gut(nıkris) otlarına katıp beraber vursalar fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Hacer-i Gagatis: O vadinin ismidir ki bu taş onda hasıl olur. Ve o, Cehennem Vadisi'dir. Filistin ve Taberiye ki mukaddes arazidendir. Onun arasında olur. Ve Endülüs'te dahi olur. Böylece demişler ve ama Hekim Davud der ki bu taşı bizim için getirdiler bir dağdan ki Amid canibinden Gazzah amallerinde olur. O taş, siyah ve göklüğe meyillidir. Eğer ateşe koysalar odun gibi yanar hatta bir batmandan bir vakıyye kadarı ancak kalır, beyaz ateş ona kar etmez. Ve yandığı zamanda ondan neft ve kır rayihası gelir. O sıcak ve kurudur ikincide. Eğer onu içseler hamileliği ve hayızı keser, rahmin boğulmasına tütsü eylemek ile ve içmek ile faydalıdır. Ve onun tütünü akrepleri ve yılanları defeder. Ve böbreklere zararı vardır. Safran düzelticisidir. Ve eğer ağaçları onun ile tütsüleseler kurtları meneder. Ve şerbeti: Yarım dirheme değindir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Hacer-i gagatis: Şam arazisinden kadim zamanda Gaga demekle maruf derede bulunur bir taştır. O dereye mensup taş demektir. Hala o dere Cehennem Vadisi demekle maruftur. Bu taş Endülüs vilayetinde dahi bulunur. Bu taşı ateşe koysalar boynuz yanığı rayihası gibi rayihası olur. İyisi odur ki ateşte tez yanıp rayihası Yahudi zifti(kafr-ı Yehûd) rayihasına benzeye. Bu taş siyah ve incerek ve kurudur. İçi tabaka tabakadır ve kendisi ziyade hafiftir. Bu taşta yumuşatıcı ve eritici/çözücü(tahlîl edici) kuvvet vardır. Eğer önceden sara arız olan kimseye ve diğer dimağı zayıf olan kimseye bu taş ile tütsü etseler filhal sara arız ola ama rahim boğulmasından bilinci gitmiş olan avradın aklını başına getirip diriltir. Eğer tütsü etseler zehirli canavarları gidere. Eğer gut(nıkris) için olan devalara katsalar fayda eyleye.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]