🤕 Beyzâ (Kulak Arkası Şişi / Şiddetli Baş Ağrısı)
Eğer bir kişide beyza vaki olsa onu bildirelim, beyza bir marazdır kim dimağdan iner kulak ardına dökülür, yumurta gibi olur, sancır ve ısıtması olur, teni renginde olur, gövdesi yanar. Evvel kifal damarından kan alalar, ondan sonra eritici/çözücü(muhallil) yakılar vuralar, şişe çekeler birkaç kere ve hem açmasında acele etmeyeler ta kim madde feth ola ondan sonra alnından bir neşter ile açalar çok da akıtmayalar, basilikun merhemi ile fitil vuralar. Daima gıdası rafadan yumurta veya yağlı pirinç çorbası ola ve eğer boğazın dış yüzüne madde dökülse onun dahi ilacı böyledir. Yakılarla dalıp deşile lakin oğlancıklara çok ola ama, anasından tuta gelir yakı verip açmasına ivmeyeler şayet içi dopdolu kan ola ama, bazı çıban için bir bütün delinmedik mazıyı donu içinde saklasa, ayrı çıban çıkarmaya. [Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Lafızları müteradifandır lügat manası tolgadır ki cenk gününde başa giyerler. Istılah manası şu baş ağrısıdır ki cümle başı ihata eder. Müzmindir hücum eder her saat ziya ve kelam keraheti ile. (Yani bunun sahibi ziya ve ses ve nas ile ihtilat sevmez karanlık ve vahdet ve sırtüstü yatmak sever ve her saat başına çekiç ile vururlar ya başı iki pare olur gibi gelir ve ağrı gözlerinin köküne ve başının derisine varır gibi gelir.) Bu baş ağrısının sebebi yaramaz hılttır ya veremdir dimağ zayıflığı ile ya his kuvveti ile. (Dimağ zayıflığı ile olmak ekserdir ve his kuvveti iptidasında olur ama hudusundan sonra dimağın kuvvetleri zayıf olur.) Eğer sebep baş çanağının dahilinde olursa ihsas olunur ağrı çekilmiş gözlerin köklerine ve eğer sebep baş çanağının haricinde olursa ihsas olunur ağrı dimağ haricinde ve ağrıdır baş derisine yapışmak ve galipte bu baş ağrısı soğuktan olur müzmin maraz olduğu için hatta sıcak beyza döner soğukluğa. (Zira sıcak marazlar süratle bitici olur.) Beyzanın ilacı balgami baş ağrısı ve soğuk baş ağrısı ilacıdır uyuşturmada(ağrı kesici) ziyade ile. (Ziyade ihtiyaç olduğu sebebi onda ziyade ağrı olmasından dolayıdır.) Ne zaman baş tıraş olunsa ve kazınsa Mısır taşı ile (Yassı taştır onun ile o diyarda keten kazırlar) ve Ermeni boraksı ile ondan sonra yakılsa kına ve tuz ile fayda eder muhkem. Şakika(Şakîka): Şakika beyza gibidir illa bu şakika tahsis olunur başın yarısına. Şakikanın tedbiri beyzanın tedbiridir. (Ya sağda olur ya solda. Beyza ile şakikanın şiddeti olduğu için mahsus isim ile tesmiye olunup ilacı müstakil zikrolunur ama şakika beyzadan zayıf olduğu için başın zayıf canibinde olur.) [İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Bir illet dahi vardır, ona dahi beyza dermedir kim dimağdan inip kulak ardına dökülür ve yumurta gibi ve sancıp ve sıtma gibi titrer ve gövdesi dahi yanar. İmdi onda dahi o kifalden kan alıp ve ondan sonra mahalle yakı vurup birkaç kez dahi şiş vuralar, ama yarayı dahi tez tez açmayalar ta kim madde gelip fasih olsa ondan sonra altında su yürüse gerektir ki o mahalde bir neşter ile delip akıdalar, lakin ziyade akıtmayıp ondan sonra basilikun merhemi ile fitil vurup dimağa dahi sıcak rafadan yumurta yahut yağlı pirinç çorbası vereler, ve eğer madde boğazın dışarısında dökülürse ilacı hemen bu minval üzeredir ki yakı edip vurduklarında deşilip halas ola, lakin bir illet ekser küçük oğlancıklarda çok olur, ama bir bütünce delinik mazıyı esbabına dikip her bar beraber götürse gayrı çıban kısmını görmeye. [Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]
Karga düleği... hem kökünü alıp ezseler kulak ardınca olan şişe faydalı ola. [Kitab-ı Tıbb]