Bok Böceği (Cüʿal, Hunfesâ, Hanâfis)
Adı geçen(Mezkûr) bok böcegi(cu'al) her ne zaman gül rayihası ve gayrı güzel(tayyibe) rayiha koklasa helak olur. Helak sonrası sabit insan pisligine bırakılsa yine dirilir.
[Lehçetü'l-Lügat]

Mahiyeti Hakkında: Bok böceği(Hunfesâ). Baş Organları Hakkında: İçinde bok böceği pişirilen(tabholunan) zeytinyağı ağrıyan kulağa(üzün-i mütevecciaya) dökülse(sabb olunsa) faydalı olur ve kezalik cisimlerinin dövülmüşü(ecrâmı meshûkaten) ona faydalı olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Cü'al: Toñuzlan böceğinin büyüğüdür dediler. Hunfesâ: Toñuzlan böceği derler. Ve osurgan böceği dahi derler. Ve bazıları pisliği(necesi) yuvalak eden böcektir der.Tabiatı sıcak ve yaştır(hârr u ratbdur). Eğer zeytinyağıyla ağrıyan kulağa kaynatıp damlatsalar filhal ağrısını sakin eder. Ve eğer zeytinyağı ile şöyle ezip(sahkedip) damlatsalar yine bu ameli eder. İbni Zühr hassalarında(Havâss-ı İbni Zühr'de) böyle beyan olunmuştur ki bok böceğini(hunfesâyı) gül yaprağına sarsalar helak olur, ama helakinden sonra geri pislik(neces) içine koysalar yine hayat bulur. Eğer bu böcek başını güvercin yuvasına koysalar güvercinler dağılmayıp(perâkende olmayıp) ve ekser onda toplanalar(cem' olalar). Ve eğer bok böceğinin(hunfesâ böceğinin) gerisini kesip içine sürmedan mili sokup ondan o göz milini göze çekseler göze kuvvet verir ve dumanını gidere. Ve eğer her defasında(her-bâr) zeytinyağı ile kaynatıp kulağa damlatsalar yeni sağırlığı gidere. Ve zeytinyağında ıslatıp o yağı basurlara(bevâsîre) ve danelerine sürseler danelerini giderir. Eğer bunu yarı dövülmüş(nîm-kefte) edip akrep ısırdığına sarsalar ağrısını sakin eder. Ve bu böcek ile kaynamış yağı siyatiğe(ırku'n-nisâya) sürseler Takvîm sahibi sözünce büyük(azîm) fayda verir. Ve yağını ve suyunu kulağa damlatsalar saraya fayda eder. Ve boğaza sülük gitse düşürür, ama ciğere zararı vardır. İllâ ayva düzeltir. Bunun bedeli tespih böceğidir. Dûdü'z-zibl: Bok böceği derler ve sarı kurt(dûdü'l-asfer) dahi derler. İbni Baytar ve Şerif sözünce bu böceği zeytinyağında pişirseler ve saçkırana(dâ'ü's-sa'lebeye) o zeytinyağından sürseler faydalıdır(müfiddir). Ve bazılarına göre bok böceği(hunfesâ böceği) budur, hı babında nazar oluna.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Hunfesâ: Toñuzlan kurdudur. Eğer zeytinyağında kaynatıp kulak ağrısına damlatsalar defede. Eğer güle göme koysalar öle boka göme koysalar dirile. Eğer başlarını alsalar güvercin olduğu yere koysalar üzerine toplana(cem' ola). Eğer kuyruğundan yanını keseler mil sokup yaşını göze çekseler gözü kavi eyleye zayıflığını(za'fın) gidere perdesini aça. Eğer dövseler incikte olan çıbanlara dürtseler fayda ede. Eğer zeytinyağında pişirip tekrar tekrar kulağa damlatsalar ağrısını sakin ve yeni olmuş sağırlığını gidere. Eğer zeytinyağında pişirip kuvveti çıkınca makatta olan basurlara(bevâsîra) dürtseler fayda ede, eğer bir zaman bunun üzerine kullansalar gidere. Ve akrep soktuğuna fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Hunfesâ: Bok böceği dedikleri böcektir, maruftur. Ekseriya hayvanlar terslerinden hasıl olur. Bazısının kanatları vardır uçar, bazısı uçmaz. Uçar makulesi olan yabanlarda olur ve büyük olur. Bazısı dahi küçük olup köylerde ve yabanlarda dahi olur. Uçar makulesi olanların keskinliği ve harareti ziyadedir, eritici/çözücüdür(tahlîl edicidir), sıcaktır. Eğer zeytinyağı içinde kaynatıp kulağa damlatsalar filhal ağrısını sakin eyleye. Hassalarındandır eğer gül içinde göme koysalar solup hareketi kalmayıp ölüme yaklaşa. Eğer gülden çıkarıp hayvan tersi içine koysalar filhal dirile. Eğer bok böceklerinin(hunfesâların) başlarını koparıp güvercinler kulesine veyahut güvercinler sakin oldukları yere koysalar o yere güvercinler toplanalar. Eğer bok böceğinin(hunfesânın) ardını koparıp içine mil sokup rutubeti ile göze çekseler gözü kavi edip zayıflığını ve perdesini gidere. Eğer bok böceğini ezip baldırlarda olan uyuzlara ve çıbanlara ovup vursalar ziyade fayda eyleye. Kezalik ezip akrep soktuğu yere vursalar iyi ede.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]